Economics spill... spillover

Монгол гутал

2011-12-30T22:45:00.001-08:00

Ding Dong

Эдгээр гуталнуудыг худалдан авах, захиалахыг хүсвэл ambaga_2@yahoo.com -д мэйл бичээрэй. Мөн сэтгэгдэл үлдээж болно. Бас https://www.facebook.com/pages/Mongol-gutal-Mongolian-national-shoes/342842439063642 хаягаар орж сэтгэгдэл бичих боломжтой.

Амбага

Шатар тоглоорой.

2011-12-27T21:49:00.001-08:00

Шинэ жилийн мэнд хүргий :)

2011-12-26T00:07:00.000-08:00

Цөмөөрөө хамгийн гоёоор баярлаарай.

Азийн эдийн засгийн хөгжил

2011-11-28T18:08:00.001-08:00

Ази тивийн улсуудын худалдаа, хүмүүн капитал, дэд бүтэц болон санхүүгийнзах зээлийн хөгжлөөр дамжуулан эдийн засгийн энэхүү өсөлтийг тогтвортойхадгална гэж үзэж байна.

Эдгээр салбарууд нь хоорондоо нягт уялдаа холбоотой салбарууд ба аль нэгийхнь өөрчлөлт, дэвшил бусад салбарыхаа өөрчлөлтөд чухал нөлөөтэй. Жишээлбэл,худалдааны салбар хөгжихөд учирч болох гол саад бэрхшээл бол тээвэрийн салбарындэд бүтэц юм. Мөн зөвхөн дотоодын дэд бүтцийг хөгжүүлэхээс гадна худалдаа хийжбайгаа түнш улсын дэд бүтэц сайн хөгжиж байж тухайн хоёр улсын хооронд худалдаасайн хийгдэх болно. Энэ нь худалдаа хийгч улсууд дэд бүтцийн хувьд хамтранажиллах хэрэгтэйг харуулж байна.

Санхүүгийн зах зээлийн хөгжил ялангуяа бондын зах зээлийн үйл ажиллагаань тогтвортой, найдвартай явагдаж байж урт хугацаатай санхүүжилтийн эхүүсвэрийг бий болгож чадна. Урт хугацаат санхүүжилтийн эх үүсвэр бий болж байжтээвэр, харилцаа холбоо болон эрчим хүчний дэд бүтцэд шаардлагатай санхүүжилтбий болох юм. Мөн санхүүгийн зах зээлийн хөгжил нь хүмүүн капиталын хуримтлалыг бийболгоход чухал нөлөөтэй. Өөрөөр хэлбэл, хувь хүмүүс өөрийн боловсролдоо хөрөнгөоруулж байж хүмүүн капитал хөгжих болно.

Эдгээр дөрвөн салбар дөрвүүлээ хөгжиж байж өнөөдрийн эдийн засгийн өсөлтийгтогтвортой хадгалж, эдийн засгийн өндөр хөгжилд хүрэх болно.

Эдийн засгийн өсөлтийг тогтвортой хадгалахад төсвийн хөрөнгө оруулалтыгзөв удирдах хэрэгтэй. Төсвийн хөрөнгө оруулалтыг хувийн хөрөнгө оруулалттайөрсөлдүүлж болохгүй. Төсвийн хөрөнгийг үр ашигтай салбаруудад, тэр дундаа суурьдэд бүтцийн салбаруудыг дэмжих замаар ажлын байрыг ч нэмэгдүүлж, амьжиргааг ньсайжруулах боломжтой. Зам барилга зэрэг уламжлалт дэд бүтэцийг хөгжүүлэхийнзэрэгцээгээр арчилгааны асуудалд хөрөнгө оруулалтыг оруулах хэрэгтэй. Төсвийнхөрөнгө оруулалтыг ийм байдлаар эдийн засагт оруулж байж үр ашгаа урт хугацаандөгч, хувийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжих болно.

Ази тивд, ялангуяа Зүүн Ази болон Зүүн Өмнөд Азийн улсуудад бүс нутгийнхамтын ажиллагаа болон интеграци эрчимтэй явагдаж байна. Бүс нутаг хоорондынхудалдааны хамгийн гол давуу тал нь дотоодын эрэлтийг нэмэгдүүлэхэд оршино. Либералчиллындүнд худалдааны тарифын болон тарифын бус хязгаарлалтууд тухайн бүс нутагтбуурч байгаа ч хил дээрх саадууд байсаар байгаа нь тухайн бүс нутгийн худалдаагхязгаарлаж байгаа талаар АХБ-ны тайланд дурьдсан байна.

Бүс нутгийн интеграци нь тухайн бүс нутгийн бүтээгдэхүүний зах зээлийг хөгжүүлэхээсгадна санхүүгийн зах зээлын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулдаг. Ялангуяа,тухайн бүс нутгийн бондын зах зээл илүү интеграцид орох тусам санхүүгийн захзээл нь илүү хөрвөх чадвартай болно. Одоо, хил орчмын зам эвсэл төмөр замыгсайжруулах зэрэг бүс нутгийн дэд бүтцийг сайжруулахад улсууд хамтан ажиллахшаардлагатай байна.

Мөн, сайн засаглал болон институци нь өсөлтөд хамгийн чухал нөлөөг үзүүлэхболно. Ялангуяа, засгийн газрын үр ашигтай ажиллагаа, авилгын хяналт нь чухалэерэг нөлөөтэй. Мөн засаглал нь хөгжиж буй улс орнуудын нөөцийн хуваарилалтадтом нөлөө үзүүлэх юм. Чадавхи сайтай Засгийн газар гэдэг нь төрийн удирдлага,боловсрол болон эрүүл мэнд зэрэг нийтийн үйлчилгээг ард түмэнд үр ашигтайхүргэх, нийт пүүсүүд болон салбаруудын бүтээмжийг өсгөхөд дэмжлэг үзүүлдэг байхёстой.

Азийн хөгжлийн банкны жилийн тайлангаас нилээд мэдээлэл авч бичлээ.

Хөдөлмөрийн бүтээмж

2011-11-17T23:26:00.001-08:00

туршилт

2011-10-27T04:30:00.001-07:00

туршилт

Олон улсын санхүүгийн менежмент: Үндэстэн дамнасан корпорацийн бодлого

2011-05-11T21:42:00.000-07:00

Номны нэр: Олон Улсын Санхүүгийн Менежмент: Үндэстэн Дамнасан Корпорацийн Бодлого

Зохиогч: Д.Төмбөрбат

Редактор: Ч.Тогтохцэрэн

Хуудасны тоо: 318

Цаас: Номын шар

Үнэ: 25000 төгрөг

Энэхүү номонд Үндэстэн Дамнасан Корпорацийн санхүүгийн менежментийн тухай бүхэлдээ өгүүлэх зорилт тавьсангүй. Харин дотоодын компаниудад ач холбогдолтой ханш, гадаад валютын болон олон улсын санхүүгийн зах зээл, эрсдлийн удирдлага гэх мэт асуудлуудыг багтаах зорилт тавьсан болно. Учир нь Үндэстэн дамнасан корпорациудын үйл ажиллагаа өргөжин тэлэхийн хирээр олон улсын санхүүгийн менежментийн ач холбогдол өсөн нэмэгдсээр байдаг хэдий ч жижиг компаниуд болон хувь хөрөнгө оруулагчидаас олон улсын бизнест идэвхитэй оролцох нь нэмэгдсээр байна. Олон улсын санхүүгийн менежмент нь гадаад зах зээлд үйл ажиллагаа явуулдаггүй компаниудын хувьд ч ихээхэн ач

холбогдолтой байдаг. Учир нь өрсөлдөгч гадаадын компаниудад нь ханш, хүүгийн хэмжээ, хөдөлмөрийн зардал болон инфляцийн өөрчлөлт хэрхэн нөлөөлж байгааг тандах шаардлага гардаг. Эдийн засгийн иймэрхүү онцлог шинж нь гадаад өрсөлдөгчийнх нь үйлдвэрлэлийн зардал ба үнийн бодлогод нь нөлөөлдөг.

Энэхүү ном нь бодит асуудлыг шийдэхээс илүүтэй олон улсын санхүүгийн суур ойлголтуудыг бодлого кейсээр дамжуулан хүргэх зорилт тавьсан болно. Сэдэв бүрийг кейс, бодлогоор тайлбарлах бөгөөд хэсэг тус бүрийн төгсгөлд бас кейс, бодлого, хариуных нь хамт багтаасан болно.

Номын бүтэц

Энэхүү номын 1-р хэсэгт олон улсын санхүүгийн менежментийн мөн чанар хийгээд ач холбогдлыг авч үзэх бөгөөд ингэснээр дараа, дараагын бүлгүүдийг ойлгох үүд хаалга болж өгнө. 1-р хэсгийн кейсээр дэлхийх хамгийн шилдэг компанийг сүүлийн 4 жилийн турш тэргүүлж буй Apple корпорацитай танилцах болно. Бидний тавьж буй зорилго бол уул уурхай компаниас илүүтэй мэдлэгийн эдийн засгийг бүтээж буй ҮДК-ийн санхүүгийн менежментээс суралцах зорилго тавьлаа.

Компаниудын хувьцаа эзэмшигчдийнхээ үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх зорилгоор гадаад зах зээлд гардаг. Гадаад зах зээлд үр ашигтай өрсөлдөхийн тулд орчиноо судалсан байх шаардлагатай. Иймээс бид 2-р хэсэгтээ олон улсын санхүүгийн менежментэд нөлөөлөх институцийн орчинг тодорхойлох зорилт тавьсан. Институцийн хэмээн нэрийдсэн нь орчин гэдгээс илүү тодорхой ойлголт агаад үйл ажиллагаа явуулахад саад болох бүхий л хүчин зүйл тухайлбал, ханшийн бодлого, төлбөрийн тэнцэл, татварын хэмжээ болон засаглал гэх мэт асуудлыг энд ойлгоно. Иймээс 2-р хэсэгтээ зорилтот гадаад зах зээлээс нь компаниудад ямар сорилт тулгардаг, тэдгээрийг менежерүүдээс хэрхэн даван туулдаг болохыг судлах болно. Олон улсын санхүүгийн менежментийн соёлын орчингийн талаар дэлгэрэнгүй зүйл хөндсөнгүй. Учир юу гэвэл өмнө нь 2009 онд "Олон Улсын Маркетинг: Мэдээлэл, технологийн эрин зуунд дэлхийн зах зээлд өрсөлдөх стратеги" номанд энэ тухай бид дэлгэрэнгүй өгүүлсэн болно. Энэхүү хэсгийн төгсгөлийн кейсээр Аргентинийн загсийн газраас үндэсний валютынхаа ханшийн талаар баримталж буй бодлого нь компаниудад хэрхэн нөлөөлж байгаа болон Blades компани тулгарч буй мөнгөн урсгалын эрсдлийг авч үзэх болно.

Гадаад зах зээлд үйл ажиллагаа явуулж буй компаниудад нөлөөлж байдаг санхүүгийн томоохон хүчин зүйл нь гадаад валютын зах зээл байдаг учираас 3-р хэсэгтээ энэ тухай хөндлөө. Энэхүү хэсэгтээ санхүүгийн үүсмэл хэрэгсэлүүдийг валют дээр авч үзсэний сацуу ойлгомжтой болгох үүднээс эдгээр хэрэгсэлийг ашиглан хеджинг хийх аргачлалыг багтаасан болно. Энэхүү хэсгийн кейсээр Хятадын засгийн газраас өсөн нэмэгдсээр буй валютын нөөцөө удирдахад ямар сорилт тулгарч байгаа болон хэрхэн үр дүнтэй ашиглаж буй талаар авч хэрэгжүүлж буй бодлогыг авч үзэх болно. Энэхүү кейс нь манай улсын хувьд ч ихээхэн ач холбогдолтой юм.

Валютын эрсэдл нь компаниудад тулгарч байдаг хамгийн томоохон эрсдэл бөгөөд гадаад зах зээлд үйл ажиллагаа явуулахад компаниудын орлого, зарлага нь валютад хамааралтай үед үүсдэг. 4-р хэсэгтээ бид валютын эрсдлийн удирдлагын тухай өгүүлэхийг зорихдоо үйл ажиллагааны, ажил гүйлгээнэ болон хөрвүүлгийн эрсдэлийн зэргйг кейсээр дамжуулан хүргэхийг хичээлээ. Энэхүү хэсгийн төгсгөлийн кейсээр Porsche компанийн эрсдлийн зэрэгтэй танилцах болно.

Аливаа санхүүгийн менежерүүдэд нь үндсэндээ гурван зорилгыг шийдвэрлэх шаардлага гардаг гэж сонгодог сурах бичгүүдэд өгүүлсэн байдаг. Энэ нь капитал төлөвлөлт, санхүүжилтийн бүтэц ба ажлын капиталын удирдлага юм. 5-р хэсэгтээ бүхэлдээ дээрх 3 зорилгыг олон улсын санхүүгийн менежментийн орчинд хэрхэн шийдвэрлэдэг болохыг судална. Иймд ҮДК-иуд хөрөнгийн агууламж ихтэй аж ахуйн нэгж байдагтай холбоотой. Иймд ҮДК-иуаас төслөө хэрхэн санхүүжүүлдэг болох, капиталын өртөг нь ямар байдаг, санхүүжилтийн зардлыг бууруулах зорилгоор олон улсын санхүүгийн зах зээлээс хэрхэн хөрөнгө босгодог, мөнгөн урсгалаа хэрхэн удирддаг болохыг 5-р хэсэгт авч үзэх болно. Энэхүү бүлэгт олон улсын санхүүгийн менежментийг хэрэгжүүлэх үеийн улс орны эрсдлийн тухай цухас дурдаад орхисон болно. Учир нь өмнөх номондоо энэ тухай бид маш дэлгэрэнгүй өгүүлсэн болно. Мөн гадаадын хөрөнгө оруулалтын хэлбэрүүдийг авч үзэхийн сацуу хэсгийнхээ төгсгөлийн кейсээр Евро диснейлэндийн хөрөнгийн төлөвлөлтийг авч үзэхийн сацуу, Blades компанийн мөнгөн урсгалын менежменттэй танилцах болно.

Эрдэм шинжилгээний хурлын зар

2011-04-11T03:07:00.000-07:00

“Сангийн яамны 100 жилийн ойд зориулсан

нэрэмжит эрдэм шинжилгээний хурал” –ын ЗАРЛАЛ

Сангийн яамны 100 жилийн ойд зориулан онол, практикийн ач холбогдол бүхий эрдэм шинжилгээний хурлыг шинэ үзэл санааг хөгжүүлэх, олон

нийтэд түгээн таниулах, харилцан санаа бодлоо чөлөөтэй солилцох, оюутан, судлаачдын эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг дэмжих ба судалгаа, шинжилгээнээс гарсан үр дүнг бодлогын баримт бичиг, зөвлөмжид тусгахад чиглэгдэнэ.

Сангийн яамны 100 жилд зориулагдсан эрдэм, шинжилгээний хурлыг их, дээд сургуулийн оюутнууд, багш, судлаач болон шинжээчдийн дунд хоёр түвшинд зохион байгуулна.

· Нэгдүгээр буюу -бакалаврын түвшинд:

§ Эхний шатанд ирсэн нийт илтгэлүүдээс шилдэг 10 илтгэлийг шалгаруулна.

§ Хоёрдугаар шатанд шалгарсан 10 илтгэл сонсч шүүгчдийн оноогоор байрыг шалгаруулна.

§ Илтгэлийг 2011 оны 4-р сарын 29 хүртэл Сангийн яамны Санхүү, эдийн засгийн бодлогын газарт хэвлэмэл 1 хувь, мөн электрон хэлбэрээр хүлээн авна.

· Хоёрдугаар буюу -судлаач, багш нарын дунд:

§ Эхний шатанд шүүгчдийн бүрэлдэхүүн ирсэн нийт илтгэлүүдээс шилдэг 10 илтгэлийг шалгаруулна.

§ 2011 оны 4-р сарын 29 хүртэлх хугацаанд Сангийн яамны Санхүү, эдийн засгийн бодлогын газарт хэвлэмэл 1 хувь, мөн электрон хэлбэрээр хүлээн авна.

Эрдэм, шинжилгээний хуралд ирүүлэх илтгэлүүдийг оюутнуудын ирүүлэх сэдвийн чиглэл:

1. Төрийн албанд ажиллагсадын хөдөлмөрийн бүтээмжийг цалин хөлстэй уялдуулах нь

2. Монголын хөгжлийн эдийн засгийн бүтэц ба технологийн төрөлжилт

3. Эдийн засгийн шингээх чадвар, хөрөнгө оруулалтын үр өгөөж

4. Эдийн засгийн өсөлтөд байгалийн нөөцийн үзүүлэх нөлөө

5. Мөнгө болон сангийн бодлогын уялдаа холбоог хангах нь

6. Тэтгэвэр, даатгалын тогтолцоо, цаашдын хандлага

Эрдэм, шинжилгээний хуралд ирүүлэх илтгэлүүдийг судлаачдын ирүүлэх сэдвийн чиглэл:

1. Сангийн бодлогын эдийн засагт үзүүлэх нөлөөллийн сувгууд, тэдгээрийг шинжлэх нь

2. Гадаад валютын нөөцийн удирдлага

3. Нийгмийн халамжийн бодлогын үр дагавар

4. Экологи суурьтай эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих арга механизмууд, олон улсын туршлага

· Илтгэлд тавигдах шаардлага

o Шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, шинжлэх ухааны тодорхой арга зүйг ашигласан байх;

o Шинэлэг санааг дэвшүүлсэн байх;

o Санаагаа товч тодорхой, дэвшүүлсэн байх;

o Практик ач холбогдолтой байх;

o Доорхи бичлэгийн стандарт шаардлага хангасан байна. Үүнд:

§ Microsoft Оffice Word 2003-2007, Times New Roman, Size 12, хуудасны дээд, доод, баруун талаас 2 см, зүүн талаас 2.5 см зай авна, А4 бичгийн цаас, мөр хоорондын зай 1.5 байх, Эх хувь Хуудасны тоо 15–аас ихгүй байх;

§ Үндсэн бүтээл нь абстракттай байх ба хавсралттай байж болно. Бүтээлд иш татсан, ашигласан ном, эх сурвалжийн жагсаалт гэх мэт судалгааны ажлын үр дүнд зайшгүй тавигдах шаардлагууд хангагдсан байх;

§ Сургуулийн нэр, Илтгэлийн сэдэв, Зохиогчийн овог нэр, хаяг, холбоо барих утасыг тодорхой бичих

· Илтгэл хүлээн авах хугацаа ба хаяг: Илтгэлүүдийг хүлээж авах цэсийн хугацаа нь 2011 оны 4 дүгээр сарын 29-ний 15.00 цаг байна.

· Шалгаруулалт, хэвлэх

Нэгдүгээр түвшинд ирүүлсэн илтгэлүүд эрдэмтэд, докторууд болон Сангийн яамнаас орсон бүрэлдэхүүнтэйгээр шалгаруулах бөгөөд шалгарсан илтгэлүүдийг эрдэм шинжилгээний хуралд тавигдана. Нэгдүгээр болон хоёрдугаар түвшинд шалгарсан илтгэлүүдийг “Сангийн яам-100 жил” нэртэйгээр эмхэтгэл болон хэвлэгдэнэ.

Хоёр түвшингийн шалгаруулалт бүрт: нэгдүгээр байр нэг /мөнгөн шагнал, дурсамжийн зүйл/, хоёрдугаар байр хоёр /мөнгөн шагнал, дурсамжийн зүйл/, гуравдугаар байр гурав /мөнгөн шагнал, дурсамжийн зүйл/-тай байх болно.

· Холбоо барих утас: 264158

Сангийн яам,

Санхүү, эдийн засгийн бодлогын газар:

Н.Түвшинжаргал /tuvshinjargal_n@mof.gov.mn/,

Г.Хандцоож /khandtsooj_g@ mof.gov.mn/,

Э.Болор /bolor_e@ mof.gov.mn /

Мэндчилгээ

2010-12-31T16:57:00.000-08:00

Эрдэм шинжилгээний хурал

2010-11-08T00:54:00.000-08:00

Манай эдийн засагт үржүүлэгч ингэж ажилладаг болоосой :)

2010-10-08T02:58:00.000-07:00

Бяцхан хүү гунигтай алхаж яваа нэгэн хүнрүү харан инээмсэглэжээ. Охины дотно сайхан инээмсэглэл нөгөө хүний сэтгэлийг сэргээжээ. Сэтгэл нь сэргэж сайхан болсон нөгөө хүн маань саяхан өөрт нь тусалсан нэг найздаа баярласан талархсанаа хэлээгүйгээ санажээ. Ингээд бяцхан зурвас бичин түүнд хүргүүлэв.

Зурвасыг авсан найз нь маш их баярлаж, өдрийн хоолоо идэж байсан зоогийн газрын зөөгчид ахиухан шиг цайны мөнгө орхижээ.

Зөөгч хүү хэзээ ч ийм их хэмжээний цайны мөнгө авч байгаагүй болохоор баярлан гэртээ харих замд нь өдөр бүр малгайгаа тосон суудаг хөгшин гуйлгачны малгайд мөнгө хийв.

Хөгшин гуйлгачин тун их баярлажээ. Бүхэл бүтэн хоёр өдрийн туршид хэлэн дээрээ юу ч тавиагүй байсан юмсанж. Ингээд гэдэс цатгалан, сэтгэл тэнэгэр байдлаар байшингийн доод давхрын хонгилдоо иржээ. Тэрээр тун жаргалтай өөдрөг байсан учир гадаа даарч чичирч байсан нэг бяцхан гөлгийг гэртээ оруулж дулаан хонуулахаар болж хөлдөж үхэхээс аварчээ.

Гөлөг дулаан хоносондоо мөн өвгөн түүнд элгэсэг хандсанд тун ихээр баясчээ. Дулаан оромжинд баацагнан гүйж, эрхэлж тоглож байв.

Шөнө дундын алдад гэнэт байшин утаа униараар дүүрч түймэр гарчээ. Утааны үнэр авсан гөлөг чанга чанга хуцан өвгөнийг сэрээжээ. Өвгөн сэрээд айлуудын хаалгыг нүдэн хүмүүсийг сэрээж, байшингаа ч хүмүүсийг ч галын аюулаас аварчээ.

Энэ бүхэн зөвхөн инээмсэглэлийн үржүүлэгч юм :)

Social time preference rate

2010-07-07T03:19:00.000-07:00

Д. Түвшинжаргал багшийн хичээл (Байгаль орчин ба нөөцийн эдийн засаг) дээр хийсэн бие даалт.

Яагаад үнийн тогвортой байдлыг чухалчилдаг вэ?

2010-05-24T05:02:00.000-07:00

Судалгааны ажил 2010

2010-05-18T03:46:00.001-07:00

Экспортлогддог болон экспортлогддоггүй секторууд

2010-05-15T05:23:00.000-07:00

Танилцуулга

Биет капиталын хуримтлал, ажиллах хүчний ур чадвар болон боловсрол, байгалийн заяагдмал нөөц болон технологи зэрэг нь орцыг гарц үүрэгтэй ба эдгээр нь аль ч эдийн засагт өсөлтийг тодорхойлогч байдаг. Дээрх хүчин зүйлс дэхь хөрөнгө оруулалт нь эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих үйл ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой. Монгол, Ирланд зэрэг жижиг нээлттэй эдийн засагт, хөрөнгө оруулалтын түвшин нь экспортлогддог салбарын нөхцөл байдлаас хамаарч байдаг ба үүнийг эдийн засгийн тэлэлтийн гол түлхүүр гэж үздэг. Экспортлогддог болон экспортлогддогүй салбаруудыг харьцуулах замаар эхний хэсэгтээ жижиг нээлттэй эдийн засгийн өсөлт дэхь үндсэн ач холбогдлыг тайлбарлая. Олон улсын худалдаанд оролцох нь эдийн засагт маш чухал үед өрсөлдөөн болон өсөлтийн бодлогууд нь экспортлогддог секторт төвлөрөх буюу нээлттэй бодлого явуулна. Харин экспортлогддоггүй салбарын ач холбогдол харьцангуй бага байх болно. Хоёрдох хэсэгтээ экспортлогддог бүтээгдэхүүний зах зээл дээрх дотоодын бодлогоын нөлөө хязгаарлагдмал байдаг учраас экспортлогддоггүй салбар дахь бодлогын ач холбогдлын талаар авч үзэх болно. Эцэст нь, хоёр салбарын онцлогуудын өөрчлөлт, түүн дэхь зах зээл тус бүрийн нөлөөний талаар авч үзэх болно.

Экспортлогддог секторын ач холбогдол

Дотоодын үйлдвэрлэлийг олон улсын худалдаанд оролцох боломжтой бүтээгдэхүүн (машин, гутал, болон алт зэрэг) үйлдвэрлэдэг бүхий л үйлдвэрлэлийг багтаасан экспортлогддог бүтээгдэхүүний салбар болон бусад олон улсын худалдаанд оролцдоггүй (оролцох боломжгүй) бүтээгдэхүүнийг (барилга, институц, үйлчилгээ зэрэг) багтаасан экспортлогддогүй салбар гэж хоёр хэсэгт ангилдаг. Экспортлогддог сектороо дотор нь хөдөө аж ахуй, уул уурхай зэрэг байгалын нөөцөд тулгуурласан, болон нөөцөд тулгуурлаагүй буюу аж үйлдвэрлэлийн гэж ангилдаг. Байгалын нөөцийн байршилыг дагаж үйлдвэрлэгчид байрлах нь тухайн улсын үйлдвэрлэл тодорхой хэмжээнд хязгаартайг илэрхийлэх ба аж үйлдвэрлэл хөгжөөгүйг харуулдаг. Мөн жижиг нээлттэй эдийн засгийн хувьд ажил эрхлэгчдийн ихэнх хувь нь экспортлогддоггүй секторт ажиллах нь экспортлогддог хэрэглээний бараа бараа бүтээгдэхүүнээ ихэнхийг нь импортлох хандлагатай эдийн засаг болохыг харуулдаг. Энэ таамаглал нь тухайн улсын зардал нь тухайн эдийн засагт үйлдвэрлэгдсэн бүтээгдэхүүний өртөгтэй тэнцүү байх ёстой ба ямар нэгэн алдагдал нь импортын төлбөр болон экспортын бүтээгдэхүүнтэй холбоотой юм. Экспортлогддогүй сектор нь зөвхөн дотоодын зах зээлд үйлчилдэг бол үйлдвэрлэлийн хэмжээ нь тухайн сектор дахь зардалаар хязгаарлагдах ба илүүдэл гэж байхгүй.

Байгалийн нөөц ерөнхийдөө хязгаартай байдаг. Тиймээс Монгол зэрэг улсуудын хувьд бол гол нөөцөд тулгуурлсан худалдааны секторын экспорт өсөхийн хэрээр дотоодын хэрэглээ болон ирээдүйн үйлдвэрлэлийн өсөлтийг дэмжихийн тулд олон улсын худалдаанд оролцох боломжтой үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүнд анхаарлаа хандуулах нь нэмэгддэг. Монголын хувьд экспортын гол нэрийн бүтээгдэхүүн нь байгалын баялаг буюу алт зэс ба эдгээр нь хязгаарлагдмал. Мөн Монгол улс нь үйлдвэрлэл болон хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүнээ гадаад улс орнуудаас импортлож авдаг учраас эдгээр улсуудын хувьд худалдаа нь маш чухал юм. Жижиг нээлттэй эдийн засагт экспортлогддог болон экспортлогддоггүй секторын үүргийг харьцуулахад дараах хоёр үндсэн ойлголт дээр тулгуурлах ёстой. Нэгдүгээрт, хэрвээ тухайн эдийн засаг нь импортын бүтээгдэхүүнийг худалдан авдаг бол худалдааны сектор маш чухал ба хоёрдугаарт энэ сектор нь тухайн улсын нийт үйлдвэрлэлийг бүрэн тодорхойлдог. Нийт үйлдвэрлэлийг хоёр салбар хоёулаа бүрдүүлэх боловч экспортлогддоггүй сектор нь улсын нийт зардалын зөвхөн тодорхой хувиар тодорхойлогддог. Харин экспортлогддог сектор нь нэмэгдсэн өртөгийг бий болгодог ба энэ секторын өсөлт нь тухайн улсын үйлдвэрлэлийн ихэнх хэсгийг бүрдүүлдэг.

Ирландын хувьд эдийн засгийн бодлого нь экспортлогддог секторын үйлдвэрлэлийн өсөлтийг дэмжихэд чиглэгдэж байна. Олон улсын зах зээл дээр экспортлогддог бүтээгдэхүүний үнэд нөлөөлж чадахгүй учраас дэлхийн зах зээл дээрх Ирландын хөрөнгө оруулалтын эзлэх хувийг нэмэгдүүлэхийг оролдож байгаа ба дотоодын нээлттэй секторт ихээхэн анхаарлаа хандуулж байна. Үүний нэг илрэл нь экспортлогддоггүй бүтээгдэхүүний секторын үйлдвэрлэлийн ашгийн татвар 38 хувь байдаг бол экспортлогддог секторын ашгийн татвар 10 хувь байна. Засгийн газрын санхүүжилт болон татаас нь мөн шууд томоохон экспортлогч үйлдвэрүүдрүү чиглэгдэж байгаа ба энэ нь бусад салбаруудын өсөлт болон ажил эрхлэлтийг шууд бусаар нэмэгдүүлж байна. Ерөнхийдөө, Ирландын бодлого боловсруулагчдын баримталж байгаа гол зарчим бол дэлхийн зах зээл дээрх хөрөнгө оруулалтын хэмжээг нэмэгдүүлэх замаар өөрийн улсын эдийн засгийн өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх ба энэ нь эдийн засгийн тэлэлтийн түлхүүр болох ёстой гэж үзэж байна.

Экспортлогддоггүй секторын үүрэг

Экспортлогддогүй бүтээгдэхүүний сектор нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг өөрийн эдийн засагруу татахад чухал үүрэгтэй. Зарим эдийн засагчид нэгэнт дэлхийн зах зээл дээр экспортлогддог бүтээгдэхүүний дэлхийн зах зээл дээрх үнэд нөлөөлөх чадваргүй эсвэл үйлдвэрлэлийн зориулалтаар импортлодог бүтээгдэхүүний орж ирэх үнэд нөлөөлөх чадваргүй бол экспортлогддог секторын эдийн засаг дахь нөлөөг бодлогоор хязгаарлаж байх хэрэгтэй гэж үздэг. Хэрвээ засгийн газар экспортлогддог секторын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх болон эдийн засгаа бүхлээр нь дэмжихийг хүсвэл экспортлогддоггүй сектороос экспортлогддог секторын үйлдвэрүүдэд нийлүүлэх нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэхэд анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, экспортлогддоггүй секторын бүтээгдэхүүний үнэ болон чанарыг импортын бүтээгдэхүүнийг орлохуйц болгох хэрэгтэй.

Экспортлогддог ба экспортлогддоггүй сектор – Шинэ бодит байдал

Өмнөх хэсгүүдэд эдийн засгийн бодлогын хувьд чухал ач холбогдлуудыг гаргаж ирэхийг оролдсон бол одоо дэлхийн зах зээлийн өрсөлдөөний үр дүнд бий болж байгаа шинэ боломжуудын хүрээнд хоёр секторын үүргүүдийг харьцуулах болон тэдгээрийн ач холбогдлыг харьцуулан авч үзэх болно. Зах зээлүүдийн хурдтай интеграци болон худалдааны саад хоригууд байхгүй болж байгаатай холбоотойгоор уламжлалт экспортлогддоггүй секторууд, ялангуяа үйлчилгээний хувьд өрсөлдөөний нөхцөл нь экспортлогддог секторынхтой адил болж байна. Тарифын хязгаарлалт, квот болон хуулийн дүрэм журмуудын саад хоригуудын бууралт болон тээврийн зардлын бууралт нь уламжлалт экспортлогддоггүй бүтээгдэхүүнүүдээс ихэнхийг нь олон улсын худалдаанд оролцох боломжыг олгож байгаа ба цөөн тооны бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний хувьд гадаадын өрсөлдөөнөөс хамгаалагдсан хэвээр байна.

Уул нь үргэлжлэл бий ... :-)

Том чулуунууд

2010-05-02T07:13:00.000-07:00

Цагийг сайн зөв ашиглах тухай сургалт дамжаа байдаг. Ийм дамжааны нэгэнд, энэ талаар мэргэшсэн багш, ихэнх нь зав чөлөөгүй гүйдэг ажилтай завгүй сурагчидтайгаа туршилт хийх санал тавив.

Ширээн дээр маш том шилэн сав тавьсан байлаа. Дараа нь, нэг уутнаас хэдэн том чулуу гаргав. Энэ чулуунуудаа эвтэйхэн дээр дээрээс нь өрж шилэн дотор байрлуулав.

Шилэн дотор чулуу багтахгүй болохоор нь ингэж асуув:

“Шилэн сав дүүрэв үү?”
Сурагчид “Тиймээ, дүүрсэн байна” гэж хариулцгаав.
“Дүүрсэн байна гэж үү!” гэж багш хэлээд доош тонгойн ууттай хайрга аван шилэн сав руу хийлээ. Тэгээд шилэн саваа сэгсэртэл хайрганууд том чулуунуудын завсраар орж дүүрэв.

Дахиад “Энэ сав дүүрсэн үү?” гэж асуув.
Туршилт тэдний санаснаас өөр юм болохыг мэдэрсэн сурагчид;
“Үгүй, яг дүүрээгүй байна.” гэцгээв.
“Сайн байна” гэж багш хэлэв.

Ширээн доороос дүүрэн элстэй уут бас гаргаж ирлээ. Элсийг том чулуу, хайрганы дээрээс хийхэд сав бүр битүү дүүрсэн байлаа.

Тэгээд дахин асуув:
“Сав дүүрэв үү?”
“Үгүй, болоогүй.” гэж ам амандаа шуугилдав.
Багш “Маш сайн байна.” гэлээ. Нэг шанага ус сав руу хийлээ.

Тэгээд асуув;
“ Та нар энэ туршилтаас ямар дүгнэлт гаргацгаав?”

Нэгэн сэргэлэн нэгэн сурагч ингэж хариулав.
“Сая үзсэн туршилтаас: Өдөр тутмын хийх ажил их байх хамаагүй, бид хэзээд шинэ ажилд цаг гаргаж болохыг харуулж байна.”

Багш,
“Энэ ч бас зөв, гэхдээ миний хувьд гол дүгнэлт бол хэрэв том чулуунуудыг эхэлж хийхгүй бол дараа нь хэзээ ч хийж чадахгүй гэв.”

Тэгээд бүгд өөрөө өөрсдөөсөө асуух хэрэгтэй энэхүү асуултыг тавив.
“Амьдралынхаа том чулуунуудаас алийг нь эхэнд хийдэг вэ?
Шилэн саванд эхлээд тэднийг хийдэг үү?
Эсвэл шилэн саваа элс ба усаар дүүргээд том чулуунуудаа гадна нь үлдээдэг үү?”

Шинэ сонгодог эдийн засгийн урсгал

2010-04-11T09:18:00.000-07:00

1960 –аад оны сүүлээр, Кэйнсийн зохицуулалт тийм ч тохиромжтой бус санагдаж эхэлсэн ба энэ нь бодит байдал дээр макро эдийн засгийн зохицуулалтыг гажуудуулах болон голлох урсгалын эконометрик загваруудад итгэх итгэлийг сулруулж байв. Энэ нь илүү сонгодог талын үзэл баримтлал бий болох нөхцөлийг бүрдүүлсэн.

Шинэ сонгодог эдийн засгийн эхний давалгаа бол монетаризм ба энэ урсгалын гол төлөөлөгч нь Милтон Фридман юм. Фридманы (1957) ажил нь тогтмол орлогын таамаглал гэж гаргаж ирсэн ба үүгээрээ мөнгө эсвэл бизнесийн мөчлөгийн талаар шууд таамаглал тавиагүй ч бизнесийн мөчлөгийн онолыг гол санааг илэрхийлсэн байдаг. Тогтмол орлогын таамаглал гэдэг нь хэрэглэгчид хэрэглээнийхээ талаар сонголт хийхдээ зөвхөн одоогийн орлогоор биш харин өөрийн урт хугацааны орлогын хүлээлтийн хүрээнд сонгол хийдэг гэсэн таамаглал юм. Энэ онолын гол дүгнэлт нь “орлого дахь богино хугацааны өөрчлөлт нь хэрэглэгчийн хэрэглээний зан төлөвт маш бага нөлөө үзүүлдэг” гэсэн таамаглал юм. Энэ ажил нь ерөнхийдөө Кэйнсийн онолын гол цөм болох сангийн бодлогын үржүүлэгч дээр суурилдаг Кэйнсийн хэрэглээний функыг шүүмжилсэн. Хэрвээ түр зуурын орлогоос гадна ахиу хэрэглэх хандлага нь бага бол Фридманы онолоор бол, тэнцвэрт орлого дахь сангийн бодлогын нөлөө нь Кэйнсчүүдийн хүлээж байгаагаас бага байх болно.

Фридман болон Schwartz –ийн (1963) “АНУ –ийн мөнгөний бодлогын түүх” ажил нь бизнесийн мөчлөгтэй илүү шууд холбогддог ба мөн Кэйнсийн зохицуулалтуудтай илүү их зөрчилддөг. Ихэнх Кэйнсч эдийн засагчид эдийн засаг нь угийн тогторгүй байдаг ба хөрөнгө оруулагчидын “гэнэтийн ” үйл хөдлөлд үргэлж өртөж байдаг гэж үздэг. Фридман болон Schwarz нар эдийн засгийн тогтворгүй байдал нь хувийн тоглогчидоос (эдийн засагт оролцогчид) биш харин буруу мөнгөний бодлогоос үүдэлтэй гэж үздэг. Үүний гол санаа нь бодлого боловсруулагчид хэрвээ хохирол дагуулсан шийдвэр гаргахгүй бол эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангаж чадна гэж үздэг. Хэдийгээр, Фридманы санал болгосон мөнгөний агрегетууд дахь тогтвортой өсөлтийн дүрмийг өнөөдөр цөөн хэрэглэж байгаа ч энэ нь өнөөдөр олонх төв банкуудын хэрэглэж байгаа инфляцийг онилсон бодлогын үндэс суурь нь юм.

1968 онд Фридман Америкийн Эдийн Засгийн Ассоциацид Phelps (1968) ажлын дагуу Кэйнсийн загварын хамгийн гол сул талыг инфляци болон ажилгүйдлийн трэйд оффоор тайлбарласан явдал юм гэж мэдэгдсэн. Солов ба Самуэлсон (1960) оны ажилд Филлипсийн муруйн санааг Кэйнсийн зохицуулалтын хэсгээр тайлбарласан ч Кэйнс өөрөө филлипсийн муруйг хүлээн зөвшөөрөөгүй байдаг. Самуэлсон болон Солов нар нь тус трэйд оффыг онолын хувьд маш сул ойлгосон (Mankiw (2006)) ба тус ажил нь зөвхөн яагаад богино болон урт хугацааны трэйд офф ялгаатай байдаг талаар бичигдсэн байдаг. Гэвч дараа дараагийн судалгааны ажиллууддаа трэйд оффын талаар бүрэн оруулж өгсөн байдаг. Филлипсийн муруй нь Кэйнсийн загварыг төгс болгох тохиромтой арга ба зах зээл дээрх тэнцвэрт үнэ яагаад тэнцвэрээс гардаг болон урт хугацаанд үнийн түвшин хэрхэн зохицуулагддаг вэ зэргийг тайлбарлахдаа муу байдаг.

Фридманы хувьд сонгодог зарчимыг баримталдаг ба мөнгийг нейтраль гэж үздэг учраас урт хугацаанд инфляци болон ажилгүйдлийн хооронд трэйд офф хадгалагдана гэдэгтэй санал нийлдэггүй. Тус трэйд офф нь богино хугацаанд л ажиглагдах ба инфляци нь үргэлж гэнэтийн (таамаглахад хэцүү) буюу тодорхой бус байдаг ба тодорхой бус инфляци нь бага ажилгүйдлийн шалтгаан болдог.

Шинэ сонгодог эдийн засгийн хоёрдох давалгаа бол рациональ хүлээлтийн хувьсгал юм. Энэ хэсэгт хамгийн нөлөө бүхий ажлууд бол Роберт Лукас болон Фридманы ажлууд юм. Лукасын (1976) ажил болох “Econometric Policy Evaluation: A Critique” нь тэр үеийн гол урсгал болох Кэйнсийн загварыг бодлогын шинжилгээнд зохицохгүй гэдгийг баталсан. Кэйнсийн загвар нь хүлээлтийг авч үзэхдээ бүтэлгүйтсэн ба улмаар тус загвар нь эмпирик хамаарлын үнэлгээн дээр алдаж байсан. Лукас (1973) ажил мөн төгс бус мэдээлэл, рациональ хүлээлтүүд, болон зах зээлийн тодорхой байдал дээр тулгуурласан бизнесийн мөчлөгийн онолыг санал болгосон. Барро (1977) ажил нь тус загварын АНУ –ийн өгөгдөл дээр нийцэж байгааг харуулсан. Sargent ба Wallace (1975) ажилд бизнесийн мөчлөгийн онолын бодлого нь: боломжит бүх мэдээллийг ашигладаг рациональ үйл хөдлөлтэй хүн байх боломжгүй учраас мөнгөний бодлого нь тэнцвэргүй байгаа эдийн засгийг тогтворжуулахад үргэлж чиглэгдэж байх ёстой.

Шинэ сонгодог эдийн засгийн гуравдахь давалгаа нь Кидланд ба Прескот (1982) болон Лонг ба Плоссер (1983) ажлуудын санал болгосон бодит бизнесийн мөчлөгийн онол юм. Фридман болон Лукас нарын онолтой адилхан үнэ богино хугацаанд тогтворжих чадвартай гэж таамагладгаараа Кэйнсийн онолчидоос ялгардаг. Гэвч эдийн засгийн мөчлөгийг тайлбарлахдаа мөнгөний бодлогын үүргийг авч үзээгүйгээрээ өмнөх шинэ сонгодогуудын төлөөллүүдээс ялгардаг. Тэд эдийн засгийн мөчлөгийг үүсгэдэг гол хүчин зүйлсээр технологийн гэнэтийн шок болон хэрэглээ ба чөлөөт цагийн хоорондох хугацаа хоорондын мэдрэмжийг нэрлэсэн байна.

Шинэ сонгодгуудын гаргаж ирсэн дээрх гурван давалгааны үр дүнд макро эдийн засгийн судалгаанууд илүү нарийн, мөн микро эдийн засгийн арга хэрэгсэлүүдтэй илүү уялдаатай болсон. Бодит бизнесийн мөчлөгийн загвар нь илүү онцлогтой ба үүний гол динамик жишээ нь Arrow-Debreu нарын ерөнхий тэнцвэрийн онол юм. Ерөнхийдөө, тус ажил нь бизнесийн мөчлөг нь мөнгөний гэхээсээ илүү бодит хувьсагчидыг дагадаг гэсэн таамаглалд эргүүлэн авчирдаг ба аргачилалын хувьд томоохон хувь нэмэр оруулсан. Өнөөдөр, шинэ сонгодог онолын талын олон макро эдийн засагчид урт хугацаанд үнэ уян хатан бус гэсэн Кэйнсийн таамаглалыг хүлээн зөвшөөрч байгаа ба тус таамаглал нь эдийн засагт оролцогчдын үйл хөдлөлийг загварчилахад тохиромжтой байдаг. “Динамик стохастик ерөнхий тэнцвэр” –ийн төрлийн загварыг хөгжүүлэхийн тулд тус таамаглалын хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай байдаг.

Шинэ сонгодогуудын дээрх гурван давалгааны эхний нь 1970 –аад оноос 1980 –аад оны үед гарч ирсэн ба тэдний нэг зорилго нь хуучин Кэйнсийн макро эконометрикийн загварыг шинжлэх ухаан уу эсвэл инженерчилэл үү гэдгийг тодруулах байсан. Sargent ба Лукас нарын (1979) өгүүлэл болох “After Keynesian Macroeconomics” –д “For policy, the central fact is that Keynesian policy recommendations have no sounder basis, in a scientific sense, than recommendations of non-Keynesian economists or, for that matter, noneconomists.” Хэдийгээр Sargent болон Лукас нар нь Кэйнсийн эдийн засгийг төгс бус шинжлэх ухаан дээр тулгуурласан инженерчилэл гэж дүгнэсэн ч шинэ сонгодог сургуулийхан тэр үед илүү тохиромжтой загвар боловруулахад бэлэн биш байгаагаа мэдэж байсан: “Бид одоогоор тэнцвэрийг илүү сайн илэрхийлэх илүү сайн туршилтын загварын талаар хэлэлцэж байгаа ба ирээдүйд бодлогын түвшинд хэрэглэгдэх нарийн боловсронгуй загвар боловсруулж чадна гэдэгтээ итгэлтэй байна” гэсэн байдаг. Тус ажилд мөн “бидэнд аз таарвал ойрийн арван жилдээ” сайн загвартай болох боломжтой гэсэн байна.

Динамик стохастик ерөнхий тэнцвэрийн загвар

2010-04-05T05:38:00.000-07:00

Динамик стохастик ерөнхий тэнцвэрийн (ДСЕТ) загвар нь хэрэглээний ерөнхий тэнвцэрийн загварын нэг салбар ба орчин үеийн макро эдийн засагт ихээхэн нөлөө үзүүлж байна. ДСЕТ–ийн арга зүй нь эдийн засгийн өсөлт, бизнесийн мөчлөг, мөнгөний болон сангийн бодлогын эдийн засагт үзүүлэх нөлөө гэх мэт нийт эдийн засгийн үзэгдлүүдийг микро эдийн засгийн зарчимуудаас үүсэлтэй макро эдийн засгийн загварууд дээр тулгуурлан тайлбарлахыг оролддог. Макро эдийн засагчдын ДСЕТ –ийн загварыг боловсруулах хамгийн гол шалтгаан бол тус загвар нь Лукасийн шүүмжлэлийг няцааж чадсан ба үүгээрээ уламжлалт макро эдийн засгийн прогнозийн загваруудаас ялгаатай юм.

ДСЕТ –ийн загварын бүтэц

Нэрийн учир бол, ДСЕТ –ийн загвар нь эдийн засгийг бүх цаг хугацааны туршид хувьсан өөрчлөгдөнө гэж үздэг учир динамик юм. Мөн эдийн засагт технологийн өөрчлөлт, нефт болон алт зэсийн үнийн хэлбэлзэл эсвэл макро эдийн засгийн бодлогын алдаа зэрэг гэнэтийн өөрчлөлтүүдийн (шок) нөлөөллийг оруулж өгдөгөөрөө стохастик шинжтэй юм.

Уламжлалт макро эдийн засгийн урьдчилсан таамаглалын загваруудыг 1970 –аад оноос өнөөг хүртэл төв банкууд эдийн засгийн секторууд дахь үнэ болон тоо хэмжээний динамик хамаарлыг тодорхойлоход хэрэглэж ирсэн. ДСЕТ –ийн загвар нь тооцоолол болон шинжилгээний хувьд илүү хэцүү учир илүү олон секторүүдэд (хэсгүүдэд) задалж судлах эсвэл илүү цөөн хувьсагчид оруулан судалж байна. Одоо бол онолын ДСЕТ –ийн ажлууд, эсвэл зуу шахам хувьсагчтай туршилтийн ДСЕТ –ийн прогнозийн загваруудыг төв банкууд боловсруулж байна.

ДСЕТ –ийн загвар нь шийдвэр гаргалтын микро эдийн засгийн зарчимууд дээр үндэслэдэг учир ДСЕТ –ийн загваруудыг хэсэг хэсэг болгон нарийвчилан авч үзэх нь тэдний логик уялдааг ойлгоход тусалдаг. ДСЕТ –ийн загварт дараах эдийн засгийн хүчин зүйлсийг тодорхой тайлбарлаж авч үзэх ёстой байдаг:

Таашаал: Эдийн засгийн агентуудын зорилго нь тодорхой байх. Жишээлбэл, өрхийн зорилго бол хэрэглээ болон хөдөлмөрлөхөөсөө авах ханамжаа хамгийн их байлгах бол пүүсүүдийн зорилго нь ашигаа хамгийн их байлгах юм.
Технологи: Эдийн засгийн агентуудын бүтээмж тодорхой байх. Жишээлбэл, пүүсүүдийн хувьд үйлдвэрлэлийн функцаа тодорхойлох буюу тодорхой хөдөлмөр болон капиталыг ашиглаад үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүний хэмжээг тодорхойлох хэрэгтэй. Агентуудын шийдвэр гаргалтанд технологийн суурилуулалтын зардал, ажил эрхлэлтийн түвшин эсвэл үнийн түвшиний нөлөөг оруулж болох талтай.
Институцийн тогтолцоо: Эдийн засгийн агентуудын үйл ажиллагааг тодорхой хэмжээнд зохицуулж байдаг интитуцийн тогтолцоо нь тодорхойлогдсон байх ёстой. Олон ДСЕТ –ийн загваруудад институцийг энгийн байдлаар буюу агентууд сонголтоо төсвийнхөө хүрээнд хийнэ, үнэ зах зээлийн хуулиар зохицуулагдана гэх мэтээр таамаглаж авсан байдаг. Мөн институц гэдэг магадгүй мөнгөний болон сангийн бодлого эсвэл улс төрийн үйл ажиллагаанаас хамааран төсвийн хязгаарлалт хэрхэн өөрчлөгдөх вэ зэргийн тодорхойлох ёстой.

ДСЕТ –ийн загварын давуу болон сул талууд

Эдийн засгийн агентуудын таашаал (агентууд юу хүсч байгааг), технологи (агентууд юуг үйлдвэрлэж чадах), болон институци (тэдний харилцаа яаж явагдах) зэргийг тодорхойлсоноор ДСЕТ –ийн загварыг боловсруулан (практик дээр маргаантай байдаг ч зарчмын хувьд бол болно) бодит үйлдвэрлэл, худалдаа болон хэрэглээг урьдчилан таамаглах боломжтой болно. Зарчмын хувьд бол, институцийн тогтолцооны өөрчлөлтийн нөлөөллийг ч урьдчилан тодорхойлох боломжтой юм.

Роберт Лукас тэмдэглэхдээ, уламжлалт макро эконометрик прогнозийн загварууд макро хувьсагчдын өнгөрсөн үеийн өгөгдөл болон хамаарал дээр тулгуурлан урьдчилсан таамаглал хийдэг учраас таамаглал нь төдийлөн яг таараад байдаггүй. Ямар нэгэн шинэ бодлогын арга хэмжээ явуулахад тухайн хамаарал буюу корреляци өөрчлөгддөг ба энэ нь өнгөрсөн үеийн ажиглалт дээр хийсэн урьдчилсан таамаглалыг буруу болгох үндэс болдог байна.

Нарийн боловсронгуй ДСЕТ –ийн загварын боловсруулах нь нилээд хүндрэлтэй байдаг ба одоогоор ихэнх төв банкууд богино хугацааны прогноз хийхдээ уламжлалт макро эконометрикийн загваруудыг ашиглаж байна. Гэвч, бодлогын хувилбаруудын нөлөөллийг судлахад ДСЕТ –ийн загварыг ашиглахаар судалсаар байна. Би ч гэсэн судлах гэээл байна :-).

Бодит бизнесийн мөчлөгийн онол нь неоклассик өсөлтийн загваруудыг боловсруулдаг ба эдийн засаг дахь бодит шокууд нь бизнесийн мөчлөгийн хэлбэлзэлүүдэд хэрхэн нөлөөлдөгийг судалдаг. Kydland болон Prescott (1982) ажил нь бодит бизнесийн мөчлөгийн онол болон ДСЕТ –ийн загварын анхны ажил гэгддэг. Бодит бизнесийн мөчлөгийн онолын бас нэгэн гол ажил бол Cooley (1995) юм.

Шинэ –Кэйнсийн ДСЕТ –ийн загвар бодит бизнесийн мөчлөгийн загваруудын бүтэцтэй ижил боловч нэг ялгаатай зүйл нь гэвэл монополи өрсөлдөөнд пүүсүүд үнийг тогтоодог гэж үздэг. Энэ загварыг анх танилцуулсан ажил бол Rotemberg болон Woodford (1997) юм. Анхан шатны болон гүнзгий шатны сурах бичгүүд бол Galí (2008) болон Woodford (2003) юм. Clarida et al. (1999) ажил нь мөнгөний бодлоготой холбоотой ДСЕТ –ийн загварыг боловсруулан.

Европын төв банк нь Smets-Wouters model гэсэн ДСЕТ –ийн загварын хөгжүүлж Евробүсийн эдийн засгийн шинжилгээнд ашиглаж байна. Өөрөөр хэлбэл, тус загвар нь Европын улсуудын хувьд тус тусдаа шинжилгээ хийдэггүй ба зөвхөн нийт Евро бүс (Eurozone) –ийн хувьд шинжилгээ хийх боломжтой юм. Тус загвар нь Area-Wide Model (AWM) загварын нэг хувилбар юм.

Smets–Wouters загварын тэгшитгэлүүд нь гурван төрлийн шийдвэр гаргагчын сонголтуудыг тодорхойлдог: өрхүүдийн хувьд бол хэр их ажиллах, хэрэглэх болон хөрөнгө оруулах вэ; пүүсүүдийн хувьд бол, хэдэн хөдөлмөр болон капиталыг авч ажиллуулах вэ; төв банкны хувьд бол мөнгөний бодлогыг хэрхэн хянах вэ гэдэгт хариулт өгдөг. Тэгшитгэлүүд дэхь параметрүүдийг үнэлэхэд Байесийн статистикийн техникүүдийг ашигладаг ба тус загвар нь Евро бүсийн эдийн засгийн ДНБ, хэрэглээ, хөрөнгө оруулалт, үнэ, цалин, ажил эрхлэлт болон хүүний түвшинг ойролцоогоор тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл, тус загвар нь шокийн зохицуулалт, хөрөнгө оруулалтын зардалын зохицуулалт болон цалин үнэ зэргийг нэгтгэн бүс нутгийн үзүүлэлтүүдийн маш нарийн тодорхойлдог юм.

Тэгш хэмт бус VaR арга

2010-03-22T06:08:00.000-07:00

Холбоотой мэдээлэл: Хоёр-хэсэг тархалт ашиглан хувьцааны ханшинд VaR хязгаарлалт тогтоох нь

Валютын ханшийн Fan Charth

2010-03-03T19:45:00.000-08:00

Xrate Fan Chart

Эдийн засгийн өгөгдөл

2010-02-23T18:30:00.000-08:00

Some excellent data sources are listed below.

Bureau of Labor Statistics: http://www.bls.gov//
Federal Reserve Bank of St. Louis: http://research.stlouisfed.org/fred2/
Board of Governors of the Federal Reserve System: http://www.federalreserve.gov/releases/
National Bureau of Economic Research: http://www.nber.org/
US Census: http://www.census.gov/econ/www/
Current Population Survey (CPS): http://www.bls.census.gov/cps/cpsmain.htm
Survey of Income and Program Participation (SIPP): http://www.sipp.census.gov/sipp//
Panel Study of Income Dynamics (PSID): http://psidonline.isr.umich.edu/
U.S. Bureau of Economic Analysis: http://www.bea.doc.gov/
CompuStat: http://www.compustat.com/www/
International Financial Statistics (IFS): http://ifs.apdi.net/imf/

Монголбанкны товч танилцуулга - Дадлага

2010-02-11T21:09:00.000-08:00

Монгол улсын Төв банк болох Монголбанкны бүрэн эрх, түүний удирдлага, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндэс болон төрийн мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлэхтэй холбогдсон харилцааг Улсын их хурлаас Төв банкны хуулиар баталж өгсөн байдаг.

Монголбанк нь Монгол улсын хэмжээнд төрийн мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлэх эрх бүхий байгууллага бөгөөд үндсэн зорилт нь үндэсний мөнгөн тэмдэгт – төгрөгийн тогтвортой байдлыг хангах ба энэ зорилтын хүрээнд санхүүгийн зах зээл, банкны тогтолцооны тогтвортой байдлыг хангах замаар үндэсний эдийн засгийн тэнцвэртэй хөгжилд дэмжлэг үзүүлэхэд оршино.

Монголбанк нь өөрийн энэхүү зорилтыг биелүүлэхийн тулд дараах чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхэлнэ. Үүнд:

- Мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд гаргах
- Эдийн засаг дахь мөнгөний нийлүүлэлтийг зохицуулах замаар мөнгөний бодлого боловсруулж, хэрэгжүүлэх
- Засгийн газрын санхүүгийн зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэх
- Банкны үйл ажиллагаанд хяналт тавих
- Банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах
- Гадаад валютын улсын нөөцийг эзэмшиж, зохицуулах

Монголбанк нь жил бүр Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар дараа онд баримтлах үндсэн чиглэлийг УИХ-д өргөн барьж батлуулж, хэрэгжилт үйл ажиллагааныхаа үр дүнг эргэн тайлагнадаг.

Монголбанк “Fitch”, “Мoody’s”, “Standart & Poors” зэрэг зээлжих зэрэглэл тогтоогч компаниудаар Монгол улсын зээлжих зэрэглэлийг тогтоолгох ажлыг хариуцан ажилладаг. Хамгийн сүүлийн байдлаар Төв банк нь одоогоор удирдлага, 6 газар, 11 хэлтэс, 11 алба, 1 тусгай тасаг, 1 төлбөр тооцооны төв, орон нутаг дахь 17 салбар, Лондон дахь төлөөлөгчийн газар гэсэн бүтэц зохион байгуулалттайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Статистик мэдээллийн талаар

Монголбанк нь мөнгө, санхүүгийн өргөн хүрээтэй статистикийг боловсруулж нэгтгэн нийтлэдэг. Статистик дэд цэснээс валютын ханш, алтны үнэ, төв банкны үнэт цаасны хүү, инфляци зэрэг эдийн засгийн чухал тоо үзүүлэлтийг харж болохоос гадна мөнгө, санхүүгийн сарын бюллетень, зээлийн тайлан, банкуудын тайлан тэнцэл, төлбөрийн баланстай танилцах боломжтой.

Сарын мэдээ: Монголбанк мөнгөний статистикийн үзүүлэлтийг сарын давтамжтай олон нийтэд мэдээлдэг. Сарын мэдээнээс Төв банк болон арилжааны банкуудын нэгдсэн тайлан тэнцэл, мөнгөний тойм, мөнгөний бусад үзүүлэлтийг харах боломжтой юм. Мөн сарын мэдээнд зарим макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд, тухайлбал, хэрэглээний үнийн индекс, хадгаламж, зээлийн хүү, худалдааны тэнцэл, төсвийн гүйцэтгэл, үнэт цаасны зах зээлийн мэдээ агуулагддаг.

Төлбөрийн тэнцэл: "Төлбөрийн тэнцэл" гэж тодорхой хугацаанд эдийн засгийн харъяаллын оршин суугч болон эдийн засгийн харъяаллын бус оршин суугчийн хооронд хийсэн худалдаа, үйлчилгээ, орлого, урсгал шилжүүлэг, санхүүгийн болон хөрөнгийн урсгалын орлого, зарлагын гүйлгээг системчлэн нэгтгэсэн статистикийн тайланг хэлнэ.

Зээлийн тайлан: Монголбанк нь арилжааны банкуудын зээлжүүлэлтийг улирал бүр нэгтгэдэг. Зээлийн тайлангаас тухайн улиралд олгосон ба төлөгдсөн, эхний ба эцсийн үлдэгдлийг нэгдсэн байдлаар харах боломжтойгоос гадна зээлийг хугацаа, олгосон салбар, зориулалт зэрэг ангилалаар үзэж болно.

Банкуудын нэгдсэн тайлан: Тэнцэл буюу санхүүгийн байдлын тухай тайлан гэдэг нь цаг хугацааны тодорхой агшинд тухайн байгууллагын санхүүгийн байдлыг илэрхийлсэнийг хэлнэ.

Мөнгөний бодлого

Монголбанкны үндсэн зорилго нь үндэсний мөнгөн тэмдэг – төгрөгийн тогтвортой байдлыг хангахад оршдог. Түүнчлэн инфляцийг тогтвортой түвшинд барих явдал юм. Өөрийн зорилгын хүрээнд, мөнгөний зохистой нийлүүлэлтийг мөнгөний бодлого хэрэгжүүлэх гол хэрэгсэл болгодог. Түүнчлэн Төв банкны үнэт цаас, заавал байлгах нөөц зэрэг зарим мөнгөний бодлогын хэрэгслүүдийг ашигладаг.

Инфляцийн тайлан: Монголбанкны үндсэн зорилгын нэг нь инфляцийг тогтвортой түвшинд барих явдал. Инфляцийн тогтвортой түвшинд тогтвортой үнэ, бага инфляци, валютын найдвартай ханшийг ойлгоно. Тогтвортой үнэ нь Монголбанкны инфляцийн зорилтоор тодорхойлогдох бөгөөд бэлэн мөнгөний оновчтой нийлүүлэлт, заавал байлгах нөөц ба төвбанкны үнэт цаасны хүү зэрэг мөнгөний бодлогийн хэрэгсэлээр хэрэгждэг. Эндээс та инфляцитай холбоотой зарим судалгааны ажилуудтай танилцах боломжтой.

Нийтлэл: Төрийн мөнгөний бодлогыг сурталчилах, банк, санхүүгийн хөгжил, түвшинг тодорхойлох, өөрийн үйл ажиллагааг олон нийтэд таниулах зорилгоор Монголбанк нь сар, улирал, жилийн давтамжтай олон төрлийн хэвлэл, товхимол, эмхэтгэл нийтлэн гаргадаг. Тус нийтлэл, хэвлэлүүдийн цахим хуудаснаас татан авч, танилцах боломжтой.

Жилийн тайлан: Монголбанк нь хэрэгжүүлсэн мөнгөний бодлого, үйл ажиллагааны үр дүнгээ жил бүр нэгтгэж тайлагнадаг. Тус Жилийн тайланг цахим хуудаснаас электрон хувилбараар татан авч танилцах боломжтой.

Судалгааны ажлууд: Монголбанк нь хагас жил бүр өөрсдийн хийсэн судалгаа, шинжилгээний ажлуудын нэгтгэж, хэвлэн гаргадаг.

Улирлын тойм: Улирлын тоймоос санхүүгийн сектор болон Монголбанкны мөнгөний бодлогын хэрэгжилтийг үзэж болно. Түүнээс гадна тухайн улирал дахь эдийн засгийн өргөн хүрээний мэдээлэл, судлагаа, шинжилгээний ажлыг авах боломжтой.

Холбогдох хууль, журмууд

Төв банктай холбогдох хэд хэдэн хууль, журмууд байна. Хуулиуд:

- Төв банк /Монголбанк/ –ны тухай хууль: Монгол Улсын Төв банк /Монголбанк/-ны бүрэн эрх, түүний удирдлага,зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тодорхойлж, төрийн мөнгөний бодлогыг Төв Банк /Монголбанк/-наас хэрэгжүүлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулах зорилготой тус хууль нь монгол улсын мөнгөн тэмдэгт, Монголбанкны үйл ажиллагаа, Монголбанкнаас банкинд тавих хяналт, Монголбанкны удирдлага, Монголбанкнаас бусадтай харилцах, Монголбанкны өөрийн хөрөнгө, орлогын хуваарилалт, Монголбанкны бүртгэл, санхүүгийн тайлан, болон бусад заалтын талаар хуульчилж өгсөн байна.

- Банкны тухай хууль: Тус хууль банкны үйл ажиллагаа, банк байгуулах, банкны удирдлага, зохион байгуулалт, банкинд хүлээлгэх албадлагын арга хэмжээ, банкинд онцгой дэглэм тогтоох банкны эрх хүлээн авах болон хариуцлага талаар хуульчилж өгсөн байна.

- Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн төлбөр тооцоо, зээлийн үйл ажиллагааны тухай хууль: Тус хууль нь мөнгөн хадгаламж, төлбөр тооцоо, банк, зээлийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх бүхий хуулийн этгээдийн зээлийн үйл ажиллагаа болон бусад зүйлсийн талаар хуульчилж өгсөн байна.

- Компаний тухай хууль: Тус хуул нь компани, түүний эрх зүйн байдал, компани багуулах, компанийг өөрлөн байгуулах, татан буулгах, өрийг хувьцаагаар солих, компанийн хувь нийлүүлсэн хөрөнгө, компанийн хувьцаа, бусад үнэт цаас, ногдол ашиг, компанийн өмчийг шилжүүлэх, компани өөрийн үнэт цаасыг худалдан авах болон эргүүлэн авах, хувьцааны хяналтын багцыг худалдан авах, компанийн удирдлага, компанийн эрх бүхий албан тушаалтны хүлээх хариуцлага, их хэмжээний хэлцэл, сонирхлын зөрчилтэй хэлцэл, компанийн санхүү, эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих болон бусад зүйлсийн талаар хуульчилж өгсөн байна.

- Эрдэнэсийн сангийн тухай хууль: Тус хууль нь эрдэнэсийн сангийн талаар төрийн бүрэн эрх, эрдэнэсийн санг эрхлэх үйл ажиллага, түүний зохион байгуулалт, эрдэнэс эзэмшигчийн эрх, үүрэг, болон бусад зүйлсийн талаар хуульчилж өгсөн байна.

- Валютын тухай хууль: Тус хууль нь вальютын зохицуулалтын талаар төрийн байгууллагуудын эдлэх бүрэн эрх, вальютын гүйлгээ хийх, болон вальютын гүйлгээнд тавих хяналтын талаар хуульчилж өгсөн байна.

Мөн дээрх хуулиудаас гадна Монголбанктай холбоотой “Валютын зохицуулалтын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай”, “Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх”, “Банкинд дахь мөнгөн хадгаламжинд баталгаа гаргах тухай” зэрэг хуулиуд байна.

Монголбанкнаас гаргадаг журмуудад дараах журмууд орж байна. Үүнд:
- Банкны бүртгэл, тооцооны талаарх эрх зүйн акт,
- Мөнгөний бодлогын талаарх эрх зүйн акт,
- Хяналт шалгалтын талаарх эрх зүйн акт, зөвлөмж,
- Санхүүгийн тогтвортой байдлын талаарх журам,

Батсүх багшийн ярилцлага

2010-02-07T22:18:00.000-08:00

Ц.Батсүх: Инфляци өсөх үндсэн нөхцөл бүрдээд байхад бэлэн мөнгө тарааж байгаа нь бүр аюултай

Энэ жилийн зуднаар цөөнгүй мал хорогдлоо. Хорогдсоор ч байна. Төрөөс малчдын зээлийг хүчингүй болгох шийдвэр гаргалаа. Мөн иргэдэд бэлэн мөнгө тарааж байна.

Энэ мэт байдал Монголын эдийн засагт хэрхэн нөлөөлөх бол. Эдгээр асуултанд хариулт авахаар СЭЗДС-ийн эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгч, эдийн засгийн ухааны доктор Ц.Батсүхтэй хийсэн ярилцлагыг та бүхэнд хүргэж байна.

-Цагаан сар, зуд, бэлэн мөнгөний тараалт гээд эдийн засгийн салбарт олон үйл явц давхардаад байна. Өнөөдрийн эдийн засгийн байдалд та товч боловч дүгнэлт өгөөч?

-Цагаан сарын өмнө иргэд бэлэг худалдан авдагтай холбоотойгоор хоёрдугаар сард гадаад худалдааны дүн нилээн өндөр гардаг. Энэ үед гадагшаа импортын эрэлт ихэсдэг учраас валютын ханш өсдөг ерөнхий байдал ажиглагддаг. Энэ жил валютын ханш нилээн өсөх болов уу гэж таамаглаж байсан боловч харин төдийлөн өссөнгүй. Шалтгаан нь Төв банкинд валютын нөөц ихэссэн байна. Мөн хүмүүсийн хэт их худалдан авалт буурч.

Өөрөөр хэлбэл худалдан авах чадваргүй болчихож л дээ. Зудны хувьд нөлөө нь одоохондоо сайн мэдрэгдэхгүй. Хэрвээ мал олноор хорогдвол хавраас зудны нөлөө Монголын эдийн засагт маш их нөлөөлнө. Мал их үхсэнээр малчдын худалдан авах чадвар байхгүй болдог. Үүнээс болоод сумын төвийн жижиг бизнесүүд эргэлтгүй болно. Тэр нь Нарантуул захын орлогод тодорхой хэмжээгээр муугаар нөлөөлнө. Мал олноор хорогдсоны дараах эдийн засгийн сэргэлт нь 2-3 жилийн хугацаа шаарддаг. Манай эдийн засагт 2000 онд жижиг хэмжээний хямрал ажиглагдаж байсан. Тэр нь 1999 онд болсон зудтай холбоотой байсан юм. Зуд манай эдийн засагт ингэж ул мөрөө үлдээж байдаг. Энэ удаад манай улсад дэлхийн эдийн засгийн хямралын зэрэгцээ байгаль цаг уурын хямрал давхардаж байна. Тэгэхээр эдийн засагт их л хүндээр тусах асуудал. Үүний хажуугаар бага боловч гэгээтэй харагдаж байгаа нэг зүйл нь энэ хавар дэлхийн эдийн засагт уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ өсч, манайд тодорхой хэмжээний орлого орж ирнэ гэсэн хүлээлттэй байна гэсэн арай л дээр мэдээлэл байна даа.

-Тэгэхээр энэ хавраас бараа бүтээгдэхүүний үнэ тэнгэрт хадах нь ээ?

-Эдийн засаг муудна гэхээр эдийн засгийн бодит секторуудын үйл ажиллагаа зогсонги байдалд орж, тэр салбарынхны орлогын хэмжээ буурдаг. Гэхдээ хотод байгаа хүмүүсийн орлогот тодорхой хэмжээний нэмэлт гарч ирнэ. Мөн уул уурхайн салбарын орлого сайжирвал тэр салбарт ажиллагсадын цалин нэмэгдэнэ гэх зэргээр нэг талдаа хүмүүсийн орлого буурч байхад нөгөө талдаа хүмүүсийн орлого ихэснэ л дээ. Гэхдээ зуд болж байгаа учраас махны эрэлт ихсэнэ. Ингэхээр махны үнэ нилээн өсөх байх. Манай инфляцид хамгийн гол нөлөөлдөг хүчин зүйл нь махны үнэ байдаг. Хэрвээ махны үнэ өсчихвөл инфляци маш өндөр болж гарч ирнэ. “Махны үнийн өсөлтийг дагаж бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсдөг” гэж Төв банкныхан ч ярьж байна. Махны үнэ өсөхийн өмнөх өсөлт нь ноолуурын үнэ байдаг. Тэгэхээр энэ хавраас ноолуурын үнэ өсөх шинжтэй байгаа. Энэ мэтээр инфляц өсөх үндсэн нөхцөл бүрдээд байхад дээр нь бэлэн мөнгийг ард иргэдийн гар дээр тарааж байгаа нь бүр аюултай гэсэн дүгнэлт хийгээд байна.

-Далан мянгыг гар дээрээ авч байгаа иргэдийн хувьд бол их л баяртай байх шиг байна?

-Яахав дээ, үнэхээр хэцүү амьдралтай иргэдэд мэдээж сайн нөлөө үзүүлэх нь ойлгомжтой. Гэтэл энэ их сонин. Одоо 70 мянгаа авангуутаа бэлэг худалдаад авчихна ш дээ. Тэгэхээр энэ мөнгө Монголд ямар ч нөлөө үзүүлэхгүйгээр гадаад худалдаагаар дамжаад гадагшаа гарчихаж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл Монголын эдийн засгийг биш Эрээний эдийн засгийг дэмжсэн үйл ажиллагаа л даа. Бас нэг аюултай юм бий. Манайд бэлэн мөнгө тарааснаар болон цалин нэмсэнийг далимдуулж үнэ өсгөдөг сөрөг хандлага бий. Тэгэхээр энэ өгч байгаа бэлэн мөнгийг олон удаа тараавал тэр бүрт үнэ нэмэгдээд бүр “ядаргаа” болно. Тийм болохоор өгөх гэж байгаа юм бол нэг удаа тараагаад л, тэр үед нь нэг удаа юмны үнэ нэмэгдээд өнгөрвөл арай дээр юм болов уу гэж би бодож байна.

-Төрөөс малчдыг малжуулах, санхүүгийн туслалцаа үзүүлэх гэх мэт арга хэмжээ авч байх шиг байна. Хэдийгээр хүнд үед нь тусалж байгаа буянтай ажил мэт боловч үүний цаана сөрөг үр дагавар байгаад байх шиг?

-Төрийн гол үүрэг нь ард түмний амьжиргааны түвшинг ямагт дээшлүүлэхийн төлөө байх ёстой. Тэр үүргээр нь авч үзвэл энэ зөв. Гэхдээ үүний цаана төрийн халамж яваад байхын хэрээр иргэдэд ёс зүйн гажуудал үүсээд байдаг. “Бид ингээд хариуцлагагүй байгаад малаа үхүүлчих юм бол дараа нь төр малтай болгоод өгчихнө, бид хариуцлагагүй байж байгаад малаа үхүүлээд зээлээ төлөхгүй байвал төр хариуцаад төлчихнө, хариуцлагагүй банк хариуцлагагүй зээл өгсөн ч төр хариуцаад өгчихнө” гээд ингээд ерөөсөө ямар ч үүрэг хариуцлагагүйгээр шийдвэр гаргадаг дураараа нөхдүүд болно. Тэгэхээр энэ нь хүмүүсийн сэтгэхүйд хамгийн аюултай үзэгдэл. Түүнээс бодит утгаараа малгүй болчихсон хүнд мал аваачаад өгвөл баярлах уу гэвэл баярлана шүү дээ. Уг нь хүн өөрөө амьдралын төлөө биеэ дааж явж байх ёстой. Ямар үед эдийн засаг хөгждөг вэ гэхээр дундаж амьдралтай хүмүүс ихсээд, өөр өөрийнхөө амьдралыг чирээд яваад байх хэмжээнд хүрэхэд төр ч айх аюулгүй, эдийн засаг ч өөрөө хөгжөөд явчихдаг талтай. Гэтэл одоо манайхан чинь дундаж амьдралтай хүмүүсээ хүртэл халамжийн сэтгэхүйд сургаад, чирдэг болчихож. Төр халамжаар мөнгө өгөөд байгаа юм шиг боловч тэр мөнгө чинь биднийх л шүү дээ. Нэг үгээр хэлбэл нэгийг нь хохироож баахан мөнгө аваад нөгөө хариуцлагагүй нөхөрт өгчихдөг ийм хачин хачин тогтолцоонууд бий болоод байна. Тэгэхээр энэ нь урт хугацаанд нь аваад үзвэл буруу үр дагавар. Өнөөдөртөө бол хүн баярлуулж байгаа сайхан үйл ажиллагаа л юм даа.

-Малчдын Хаан банкинд тавьсан зээлийг төр хүчингүй болгоно гэх юм. Энэ байж боломгүй тэнэг гэмээр шийдвэрт татвар төлөгчид маш их бухимдаж байгаа. Энэ шийдвэрийн эдийн засгийн үр нөлөө нь юу байх вэ. Одоо сүүлдээ энэ төр банкуудыг угжих бодлого л явуулаад байдаг болчихсон ч юм шиг?

-Дургүйцэх субъект нь мэдээж татвар төлөгч. Яагаад гэхээр төр гэдэг чинь өөрөө мөнгө ургуулаад байдаг тийм субъект биш. Нэгээс мөнгө аваад, нөгөөд нь өгөх гэж байгаа л хэрэг. Тэгэхээр хэнээс мөнгө авах юм. Татвар төлөгчдөөс л авна. Бид татвар төлж байхдаа “бидний амьдралыг ирээдүйд сайхан болгоорой” гээд өгч байхад өнөөдрийн болохгүй байгаа юмандаа зарцуулаад харин ч бидний ирээдүйг бүр бүрхэг болгож байгаа учраас мэдээж дургүйцнэ. Мөн түрүүн хэлсэнчлэн ёс зүйн гажуудал энд бас үүснэ. Одоо малчид “хамаа замбараагүй зээл авъя. Болохоо байчихвал төр төлчих юм чинь яадаг юм” гэх нь байна шд.

-Ямар ч зуданд үхэж болох “мал” гэх найдваргүй барааг барьцаалан зээл өгсөн тухайн банк өөрөө хариуцлагаа үүрэх ёстой баймаар. Гэтэл банкны хариуцлагыг төр шүүрч аваад байдаг нь сонирхолтой. Мэдээж үүний цаана Хаан банк, Төр хоёрын дунд “асуудал” байгаа гэдэг нь ойлгомжтой болж байх шиг.

-Мэдээж банк хариуцлага үүрэх ёстой. Өгсөн нөхөр хариуцлагаа хүлээх ёстой байтал тэр нөхрийн толгойг илж байснаа явуулчихдаг ийм хачин хачин зүйл их гарах болжээ. Яг адилхан хоёр нөхцөлтэй банкыг өөр өөр нөхцлөөр дампууруулж байна. Ерөөсөө одоо энэ гаргаж байгаа шийдвэрүүд нь эдийн засгийн агуулгатай биш болоод бүх зүйл нь улс төрийн агуулгатай болчихоод байна. Энгийн иргэд түүнийг нь ойлгохгүй. Хүн алчихсан хоёр хүнийг нэгийг нь нэг янз, нөгөөтхийг нь өөр янзаар шийдээд тавьчихаж байна л гэсэн үг шүү дээ.

-Банкны салбарт итгэх иргэдийн итгэл ч байхгүй боллоо. Төв банкнаас мөнгөний хэт хатуу бодлого барьж, зээлийн хүүг өндөр барьж байгаа нь буруу гэж ярьж байна. Энэ тал дээр?

-Төв банкнаас явуулж байгаа бодлого нь зарим талаараа зөв, зарим талаараа буруу байна. Эдийн засаг хямарч байна гэдгийг бид бүгд яриад байна. Хямралтай үед Төв банк яаж ийж байгаад тэлэх бодлого явуулах ёстой. Зээлийг аль болох дэмжээд, хүүгий нь бууруулаад, янз бүрийн эх үүсвэр, урт хугацаатай бүтээгдэхүүнүүдийг бий болгох ёстой. Банкны салбар илүү уян хатан ажиллах хэрэгтэй. Мэдээж сэргэлтийн дараа иргэд зээлээ төлнө шүү дээ. Жишээлбэл, нэг жилийн дотор үндсэн зээлээ төлөхгүй байх бүтээгдэхүүн гаргах ёстой байхгүй юу. Сэргэхээрээ үндсэн төлбөртэйгээ цуг төлдөг ч юм уу. Энд бас төрийн хоёр институцийн зөрчил ажиглагдаад байгаа юм. Засгийн газар, Монголбанк хоёр нь хоорондоо үйл ажиллагаагаа тохируулдаггүй. Засгийн газар нь дураараа загнаад мөнгө тараагаад байдаг. Тэгээд мөнгө тараагдаад инфляци өсчихөөр Монголбанкаа загначихдаг. Тэд нар нь үнэн хэрэгтээ наана болж байгаа бодит процессийн үйл хөдлөлийг яагаад ч хязгаарлаж чадахааргүй нөхдүүд шүү дээ. Тэгэхээр тэрнээсээ айгаад элдэв алхам хийж инфляци дээр инфляци нэмснээс боломжийнхоо хэмжээнд хязгаарлаад тавьчихъя л гэж бодож байгаа байхгүй юу.

-Хар толгойгоо бодоод байдаг?

-Харин тийм л байдал ажиглагдаад байна. Эдийн засгийн сангийн, мөнгөний гэсэн хоёр бодлого байна ш дээ. Тэр хоёр чинь хоёулаа эдийн засгийг урагш нь явуулахад нийцэж явах ёстой. Гэтэл нэг нь урагшаа, нөгөө нь хойшоо болчих гээд дунд нь байлгаад байж болохгүй л дээ. Хоорондоо нийэхгүй болчихоод байгаа байхгүй юу. Ямар ч улс төрийн зохицол байхгүй. Нэг байгууллага дээр очихоор нөгөөтхөө муулаад л байдаг. Манай төрд өөрийн институцийн удирдлага зохион байгуулалт гэж нэг юм байх ёстой доо. Гэтэл тэр нь байх ёстой хэмжээндээ биш, нэг л тийм өөр зохицуулалт яваад байх шиг байгаа юм. Юу ч гэж хэлмээр юм. Шууд хэлэхэд олигархиудын гарт төрийн эрх мэдэл шилжчихээд байна гээд хүмүүс яриад байгаа шүү дээ. Яг л ийм байхгүй юу. Цөөн хэдэн хүний дур зоргоороо зохион байгуулалтанд ороод доод талууд нь тэдний зохион байгуулалтанд зарим нь орно, зарим нь орохгүй гээд байгаа зөрчил нь улс орны эрх ашгийн төлөө биш болчихож байгаа юм.

-Банкуудын байдал хүндхэн болж ирлээ. Энэ салбарт дүгнэлт хийвэл?

-Эдийн засгийн өсөлттэй үед зээлийн төлөлт сайжраад найдваргүй зээл багасаад ирэхээр тэрэнд эрдсэн шиг байгаа юм. Баахан хариуцлагагүй зээл олгогдсон. Ер нь банк ч бай өөр бусад салбар ч бай Монголд ерөөсөө хариуцлагын тогтолцоо гэж зүйл байхгүй. Хариуцлагын тогтолцоо хэдийд бий болох вэ гэхээр хариуцагч нь тодорхой болсон үед л бий болно. Тэгэхээр хариуцагч тодорхойгүй нийтийн юм болгож шийдвэр гаргадагт гол аюул нь байгаа юм. Улс төрийн маш том шийдвэр гаргачихна. Тэгээд хариуцлага тооцох гэхээр 76 хүнийг чинь бүгдийг нь барьж аваад “хийчхэлтэй” нь биш дээ, тийм үү. Гэтэл гаргасан шийдвэрийн цаана нэг л хүн хариуцдаг бол “миний энэ шийдвэр алдаатай гарвал би хар толгойгоороо хариуцна” гэж тэр хүн бодно шдээ. Гэтэл “би гаргаад ямар ч хариуцлага үүрэхгүй, эд нартай адилхан юм чинь. Бүгдээрээ л явна. Бүгдээрээ явтал хаа юм” гэсэн байдал үүсч байна. Яг тийм байхгүй юу. Энэ банкны шийдвэр гаргалт ч гэсэн адилхан. Зээл олгосон нөхөр нь нэг л хариуцагч байх юм бол “зээл өгснөөрөө би хариуцна” гэж бодно. Хариуцлагатай хандана. Гэтэл одоо бол зээлийн хороо хуралдаад өгчихөж байгаа учраас хороонд сууж байсан нөхөд бүгд хариуцлага үүрэх болохоор тарамдаад л алга болно. Ерөөсөө л манай улсад хувь хүн дээр тогтсон хариуцлага гэж бахйгүй болсон. Нийтэд нь нялзаагаад хаячихдаг. Энэ л хамгийн том аюул.

-Барилгын салбарт их анзаарагдаж байна. Төрийн зүгээс иргэдэд “1 м2-ыг нь 650 мянгаар зарна” гээд хэлчихдэг. Гэтэл өнөө барилгынхан нь “тэгж ярихгүй” гээд гүрийчихдэг. Эдийн засгийн тооцооллоор бодоод үзэхээр үнэхээр барилгын салбар үнээ бууруулах аргагүй юм уу?

-Ер нь тэд чинь эхлээд өндөр үнээр зарж байсан шүү дээ. Яг тэр өндөр үнээр зарж байсан үеийнхээ тэр өндөр үнээр зарсан ашгаа түүхий эд нийлүүлэгчидтэйгээ хувааж байгаа. Тэгэхээр түүхий эдийнх нь үнэ нь тэндээ шингэчихсэн. Түүхий эдийн үнэ ч хөөрөгдчихсөн явж байсан гэсэн үг. Мөн угсралтын ажлын хөлс ч хөөрөгдсөн байсан. Хий хөөрөгдсөн үнээс болж барилга бариулсан эзний ашиг ч ихэссэн байгаа. Ингээ үе шат бүхэндээ хөөрчихсөн байсан. Тэр бүгдээс үйл ажиллагаанд оролцсон бүгд хожиж байсан. Одоо буурулъя гэхээр оролцогч бүхэн хохирч таарна даа. Ингэхээр тэд бүгд дургүйцэх нь ойлгомжтой. Яахав барилга зарагч нь 650 мянга болгоотхоё гэхээр доод талынх нь нөхөр анх хийсэн гэрээгээрээ л зардлаа авна гээд дайрна. Тэгэхээр үйл ажиллагаанд оролцож байсан субъектуудын хоорондын зөрчил гараад ирж байгаа юм. Хэрвээ төр 650 мянгаар үнэлэх гэж байгаа бол “хоёр жилийн дараа баригдаж эхлэх байшин тийм болно” гэж хэлэх хэрэгтэй. Одоо нэгэнт бүх ашиг нь бодогдоод баригдчихсан байшинд тэгж болохгүй.

-Барилгын салбарынхан агаарт хөөрч байсан гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй болж тийм үү?

-Тийм. Агаарт хөөрч байсан, түүнээс ч их юм хүртэж байсан гэдгээ ойлгох хэрэгтэй. Төр өөрийн гэсэн аудитын газартай шдээ. Барилга баригдах үе шат бүхэнд өртөг нэмэгдэх нь ойлгомжтой. Тэр бүх үнэлгээг нь бодитоор тогтоогоод 650 мянгаар зарж болох юм гэдгийг нь батлах хэрэгтэй. Гэхдээ 650 мянгад гарах байшин нь энэ байшин шиг чанартай байх уу гэдгийг бас бодож үзэх ёстой. Сэтгэлийн хөөрлөөр “Нэг м.кв-аа 650 мянгад зар” гэж хэлж болохгүй л дээ.

-Банкууд хүүгээ бууруулах арга тал байдаггүй юм байх даа?

-Зээлийн хүү буурах асуудал чинь ийм учиртай. Зээлийн эх үүсвэр нь хадгаламж. Тэгэхээр зээлийн хүү буурахын тулд хадгаламжийн хүү буурах ёстой. Мэдээж жилийн 12 хувийн хүүтэй хадгаламж авчихаад тэрийгээ 15 хувийн хүүтэй болгож л цааш нь өгөхгүй юм бол банк байж болохгүй биз дээ. Тэгвэл хадгаламжийн хүү буурна гэхээр хадгаламжинд хийсэн хүний мөнгөний үнэ цэнэ буурахгүй байх ёстой. Инфляци 12 хувь байхад хадгаламжинд 12 хувийн хүүтэй мөнгө хадгалуулбал шал утгагүй зүйл болно. Тэгэхээр инфляцийн хохирлыг нөхөөд цаана нь ядаж 2 хувийн ашигтай байхаар хадгаламжийн хүү 14 хувь байх хэрэгтэй. Тэгэхээр инфляцийг бууруулах шаардлагатай. Эцсийн дүндээ үнэ хэт өсдөггүй байх нөхцлийг л бүрдүүлэх ёстой юм. Тэгж байж бүх зүйл уялдана. Ганц асуудал байж болно. Дотоодоос татсан эх үүсвэр чинь өөрөө үнэтэй эх үүсвэр учраас болдоггүй. Тэгэхээр гадны орнуудаас ирж байгаа жилийн гурав орчим хувийн хүүтэй зээл тусламж дээр ханшны өсөлтийг нэмээд 6 боллоо гэхэд түүнийг олон “гар” дамжилгүй 8 хувийн хүүтэй гаргах асуудал байгаа юм. Энэ эх үүсвэр бол арай хямд үүсвэр. Олон улсын байгууллагаас Засгийн газар аваад, Засгийн газар Монголбанкинд хүү нэмж дамжуулан зээлдээд, Монголбанк хүү нэмж цааш нь арилжааны банкуудад зээлдэг. Тэгэхээр гурван шат дамжиж байна шдээ. Энэ дамжлагыг хоёрыг нь алга болгоход 4-5 хувийн хүү унадаг. Тэгэхээр энэ дамжлагыг л цөөрүүлэх хэрэгтэй. Төрийн хоёр институци хоорондоо дамжуулан зээлдээд байгаа нь сонин л байгаа биз дээ.

-Оюутолгойн гэрээ батлаад 100 сая ам.доллар зээлээр авлаа гэх юм. Тэгээд хүнээс хүүтэй зээлж авсан мөнгөө иргэддээ зүгээр тараана гэх. Байж боломгүй тэнэг шийдвэрүүд ар араасаа их л гарах болж дээ.

-Энэ цэвэр улс төр яваад байгаа юм. Утгагүй байхгүй юу. Уг нь тэр Оюутолгойн орд газрыг ашиглах ашиглалтын татвараа өгөх ёстой шүү дээ. Тэр татварыг урьдчилж авсан юмаа гэж л авах ёстой байсан. Гэтэл “та нар урьдчилаад зээл өгчих. Бид нар хүү төлье” ч гэж байх шиг. Хачин сонин юм яриад байдаг. Тэгээд тэр авчирсан зээлээ ямар ч эргэлтэнд оруулахгүйгээр Эрээний бараа луу явуулчихаж байна. Улстөрчид суудалдаа удаан хугацаагаар байх гэсэн айхтар ашиг сонирхол л ийм шийдвэрүүдэд хүргээд байна. Түүнээс энгийн малчин хүн ч бодно шүү дээ. Хүнд юмаа өгөх гэж байж зээл аваад л байх уу. Уг нь гуйж байгаа нь өгье гэмээр юм. Тэгсэн өгч байгаа нь “зээл өгөөч” гээд байдаг.

-Монгол улсын ирээдүйд хор хөнөөлтэй энэ мэт шийдвэрүүдэд эдийн засагчдын зүгээс санаа бодлоо оруулж болдоггүй юм уу. “Ойрын арван жилийн эдийн засгийн төлөв ийм байна. Эдийн засгийн бодлогын хүрээнд ийм асуудал шийдэх хэрэгтэй байна” гэх мэтээр асуудал дэвшүүлж болохгүй юу?

-Их, дээд сургуулийн багш нараас асуувал тэд чинь өөр өөрийн судалгаатай, туршлагатай хүмүүс байгаа л даа. Гэтэл бидний хэлснийг тэд сонсдоггүй юм. Тэгээд бас бид үгээ тэдэнд хүргэх механизм байхгүй. Би одоо УИХ-ын гишүүнтэй зүгээр яриад шийдүүлчихнэ гэж байхгүй. Саяхан ийм механизм бий болгоё гэдэг асуудал гарч ирсэн. Ерөнхий сайдын эдийн засгийн зөвлөх Энхбаяр гуай Их дээд сургуулийн судлаачдыг аваачиж уулзаад “2010 онд бидний тооцоолоогүй өөр эрсдлийг та нар олж харж байна уу. Энэ дээр засгийн газар зардлаа оновчтой төлөвлөе” гэж байна. Их дээд сургуулийн багш нарыг сонсдог болох ийм алхмууд хийгдэж эхэлж байна. Энэ бол сайшаалтай хэрэг. Гэхдээ нэг талаасаа бидэнд бас иргэн хүний хариуцлага байх хэрэгтэй юм шиг байна. Хийсэн судалгаагаа хэвлэл мэдээллээр дамжуулаад ч юм уу, иргэд болон төрийн удирдлагуудад хүргэдэг өөр шугамууд л олох хэрэгтэй юм байна л даа. Түүнээс нэг хүн орилоод ч юм уу, бичээд хүрдэггүй юм байна.

-Та бүхний дуу хоолой үнэхээр дутагдаад байх шиг. Эс тэгвэл өнөө 76 чинь бүх салбарт доктор хамгаалчихсан мэт л аашлах юм.

-Тэд нар чинь мэдэхгүй зүйл байхгүй болчихсон мэт байдалдаа эрдээд хүний үгийг сонсдоггүй юм. Үнэндээ бол. Би одоо энд тэнд хурал дээр очоод суулаа гэхэд ерөөсөө сонсохгүй ш дээ. Нэг ёсондоо түвшний ялгаа гээд өөрсдийгөө ойлгочихсон байхгүй юу. Өөрсдөө тасраад дээшээ гарчихсан гээд ойлгочихсон. Эрүүл төр бол бид битгий хэл жирийн иргэнийхээ үгийг ч гэсэн сайн сонсож байх хэрэгтэй шдээ. Амьдралын хар ухаантай, туршлагатай, тун ухаалаг үг хэлж байгаа хүмүүс олон бий. Гэтэл тэр 76 л бүхнийг мэдэгч болчихоод байгаа нь их аюултай. Нэг талаасаа хүний хэлж байгаа үгний цаана санхүүгийн чадавх их нөлөөтэй байдаг. Санхүүгийн чадвар нь тэдний гарт байгаа цагт биднийг сонсоод хэрэггүй л байхгүй юу. Тийм аюул бий. Тэгэхээр тэдэнд хөрөнгө хуваарилахад иргэний оролцоо асар өндөр байдаг механизм бүрдүүлэхгүй бол болохгүй болчихоод байна. Яагаад гэвэл тэд чинь төсвийг баталдаг, одоо бүр өөрсдөө захиран зарцуулдаг болж байна. Төрийн бүх эрх мэдэл гарт нь орж байна. Энэ маш аюултай.

-Миний бодоход манай улсын ирээдүй энэ маягаараа явбал тийм ч гэрэл гэгээтэй харагдахгүй байна. 2012 оны сонгууль болоод ч нэмэргүй болчихлоо. Эдийн засагчийн зүгээс ойрын үед гэрэл гэгээтэй юм олж харагдана уу?

-Өнөөдрийн энэ нөхцөл байдлаас харахад надад ч гэсэн хэцүү харагддаг. Монголын ирээдүй бол эвгүй харагдаад байгаа. Яахав Монгол хүнийхээ амны билгээр ярьвал цаашдаа сайхан л болох байх л даа. Гэхдээ хараад байхад 2013, 2014 оноос эхлээд гадаад байдал болон цаг үеийн нөхцөл байдал ч гайгүй болно. 2007, 2008 онуудад хэсэг сайхан байлаа шдээ. Тэр сайхан байдал нь иргэдэд нэг их тусаагүй л дээ. Гэхдээ яахав байж байгаа байдал нь арай дээр болсон. Ийм нөхцөл 2013-16 онуудад харагдана. Ажиглаад байхад шилжилтээс хойш 20 жил өнгөрсөн гээд бодоход 1994 оноос Монголын эдийн засаг гайгүй болоод 1999 он хүрээд муудсан. Тэгээд 2004 оноос гайгүй болоод 2008 оноос уначихаж байгаа байхгүй юу. Ингэхээр ийм энерцээрээ яваад байвал 2013-2014 онуудад гайгүй болоод 2019 оны үед дахиад л хямарч эхлэх магадлалтай. Би уул уурхайгаас орж ирэх орлогыг зөв менежмент хийх талаар судалгааны ажил хийж байгаа. Уул уурхайгаас орж ирж байгаа байгалийн баялгийн орлогын менежмент гэдэг чинь олон улсад хөгжчихсөн, ямар стандарттай байдаг вэ, сангууд нь яаж ажилладаг вэ гээд тэр бүгдийг уншиж, судалсан. Тэгээд “Монгол улсын хөгжлийн сан” болгоод бүх мөнгийг нь арай ч ингээд зүгээр тараачихгүй, нэг хэсгийг нь хөрөнгө оруулалтанд хийдэг, нөгөө хэсгийг нь гадна дотны сангуудад арвижуулж байгаад тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал ёсоор хойч үеийнхэндээ үлдээдэг байхаар бодож хийсэн. Бид ч хүртэх ёстой, хойч үе маань ч нөхөн сэргээгдэхгүй байгалийн баялгийг хүртэж л байх ёстой шдээ. Тэр утгаараа бид одоо олсон мөнгөө арвижуулаад байж л байх ёстой. Энэ утгаараа олон функцтэй сангийн хувилбар гаргаад сууж байтал гэнэт харин эсрэгээрээ бүх мөнгийг зүгээр л тараагаад хаячихдаг сан байгуулчихлаа л даа. Хүний хөгжлийн сан гээд. Ингээд их л сонин яваад байх юм. Энэ сан шиг зүгээр л тараадаг сантай байх юм бол Монгол улсын хөгжлийн ирээдүй гэрэл гэгээтэй байна гэж байхгүй. Яагаад гэвэл энэ тараалт нь хоёрхон зүйлд л нөлөөлнө. Дотоодод болохоор барааны үнэнд, гадаадад болохоор гадаад худалдааны тэнцэл алдуулна. Өөр зүйлд бараг л нөлөөлөхгүй л дээ.

-Ярилцлага өгсөнд баярлалаа.

Ярилцсан О.Ариунбилэг /ariunbileg@gogo.mn/
Copied by Ambaga /ambaga_2@yahoo.com/

Гондурас улсын тухай

2010-02-01T03:21:00.000-08:00

Гондурас нь Шинэ Дэлхийн эзэнт гүрэн болох Испанийн нэг хэсэг байсан ба 1821 онд тусгаар тогтносон. Үүнээс 25 жилийн дараа цэргийн ихэнх дүрэм журмаа баталсан ба 1982 оноос засгийн газар нь ард иргэдийн санлаар сонгогддог чөлөөт сонгуулийн тогтолцоо бий болсон.
hondu_ppt

Гвантемала болон Никарагуа, энэ хоёр улсын хооронд байдаг Карибын Тэнгис, мөн Сальвадор болон Никарагуа, энэ хоёр улсын хооронд байдаг Fonseca-гийн хоолойгоор (хойд Номхон далайн) хүрээлэгдэн Төв америкт оршидог.

Гондурас нь Төв Амеркийн хоёрдох ядуу улс ба орлогын тэгш бус байдал болон ажилгүйдлийн түвшин маш өндөр байдаг. Эдийн засаг нь банана болон кофений экспорт дээр нилээд анхаарлаа хандуулдаг. Эдгээр нь байгалийн үзэгдлүүдээс ихээхэн хамааралтай байдаг ба энэ нь бүтээгдэхүүний үнийг тогтворгүй болгодог байна. Хэдийгээр maquila болон уламжлалт бус экпортын салбарын хөрөнгө оруулагчид эдийн засгаа янз янз болгож авч явж байна. Эдийн засгийн өсөлт нь АНУ-ийн эдийн засгаас хараат байдаг. АНУ нь гондурасын хамгийн том худалдааны түнш орон ба эдийн засгийн өсөлт нь 2009 онд экспортын барааны эрэлтийн бууралт болон дэлхий дахинд зээлийн зах зээл хумигдаж байгаагаас хамаараад буурах хандлагатай байна. АНУ-Төв америкийн чөлөөт худалдааны гэрээ (The US-Central America Free Trade Agreement - CAFTA) 2006 онд хүчин төгөлдөр болсон ба энэ нь хөрөнгө оруулалтанд ихээхэн дэмжлэг үзүүлж байна. Хэдийгээр татварын нэр төрөл өсч байгаа ч эрчим хүч болон телефон утасны компаниудын санхүүгийн алдагдал болон урсгал зардал өсөлтийн нөлөөгөөр засгийн газрын төсвийн алгагдал өссөөр байна.

Латин Америкийн ихэнх орнуудын адилаар Гондурасийн эдийн засаг ч АНУ –тай нягт холбоотой байдаг. АНУ нь Гондурасын хамгийн чухал худалдааны түншээс гадна тус улсын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын 2/3 нь АНУ-гаас орж ирдэг байна (2009 оны мэдээлэл). Мөн ХАА –н бүтээгдэхүүнийхээ ихэнх хэсгийн АНУ –д экспортлодог байна. АНУ-д ажиллаж амьдардаг Гондурасын иргэд жил бүр Гондурасд амьдардаг ар гэрлүүгээ 2 тэрбум гаруй ам.долларыг шилжүүлдэг байна. Энэ шилжүүлгийн хэмжээ нь Гондурасын ДНБ –ий 28,2 –ийг бүрдүүлдэг байна (2007 оны мэдээлэл).

Honduras Final

Ерөнхий тэнцвэрийн загвар

2010-02-01T02:57:00.000-08:00

Ерөнхий: Тэнцвэрийн загваруудыг (general equilibirium) ерөнхийд нь хэсэгчилсэн (partial equilibirium) ба ерөнхий тэнцвэрийн (general equilibirium) загвар гэж ангилдаг.

Хэсэгчилсэн тэнцвэр бол тайлбарлагдагч хүчин зүйлд нөлөөлөгдөг тодорхой тооны хувьсагчидыг сонгон загварчилсан тэнцвэр юм. Жишээ нь, инфляцид нөлөөлөгч хүчин зүйлсийг тодорхойлох судалгаанд зөвхөн мөнгөний талын хүчин зүйлсийг авч үзсэн бол энэ нь хэсэгчилсэн тэнцвэрийн загвар болж байгаа юм.

Ерөнхий тэнцвэрийн загвар нь тайлбарлагдагч хүчин зүйлд нөлөөлөгч бүхий л хүчин зүйлсийг авч үзсэн загвар юм. Жишээ нь, инфляцид нөлөөлөгч хүчин зүйлсийг тодорхойлох судалгаанд мөнгөний болон сангийн, гадаад секторын болон дотоод эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг бүгдийг нь авч үзэж загварчилсан бол ерөнхий тэнцвэрийн загвар болж байгаа юм.

Зорилго: Ерөнхий тэнцвэрийн загвар нь нөлөөлөгч (тайлбарлагч) хүчин зүйлсийн өөрчлөлтөд тайлбарлагдагч хүчин зүйлс нь хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлэхийг симуляци хийх замаар тодорхойлох зорилготой.

Хэрэглээ: Ерөнхий тэнцвэрийн загвар нь худалдааны бодлогуудад маш өргөнөөр хэрэглэдэг. Сүүлийн үед, дэлхийн дулааралтын эдийн засаг дахь нөлөөллийг бууруулах болон хэмжихэд өргөнөөр ашиглаж байна. Мөн засгийн газрын тусламж, ядуурал зэрэг эдийн засгийн үзүүлэлтүүдтэй холбогдож нилээд хэрэглэгддэг.

Ерөнхийдөө эдийн засгийн туршилт шинжилгээ, нийт баялагын шинжилгээ болон бусад бодлого боловсруулалтад зах зээлийн өөрчлөлт, татвар, татаас, улсын шилжүүлгүүд болон квотууд хэрхэн нөлөөлж байгааг судалхад хамгийн өргөнөөр хэрэглэгддэг загвар юм. Жишээлбэл, гурилийн татвар нь талхны үнэ, хэрэглээний үнийн индекс бүр магадгүй ажилчидын цалинд ч нөлөөлж болох юм.

Үүсэл хөгжил: CGE загварыг Васили Леонтив (Wassily Leontief) –ийн үндэслэсэн орц-гарцыг загвар (input-output models) –аас үүсэлтэй гэж үздэг ч үүнд үнийн гүйцэтгэх үүрэг маш их байсан. Тиймээс ч, Леонтив нь ажилчид тогтмол нэг тонн төмөр үйлдвэрлэх нормтой тохиолдолд цалингийн өөрчлөлт нь хөдөлмөрийн эрэлтэнд нөлөөлдөг болохыг CGE загвараар баталсан.

Буурай орнууд CGE загварыг 1960-аад оноос хойш нийт эдийн засгийн төлөвлөгөө энэ тэрдээ ашиглаж эхэлсэн ба ихэвчлэн гадаадын экспертүүдийг урьж ажиллуулсан байдаг. Эдийн засгийн хөгжилийн төлөвлөгөөний загварууд нь Leontief–ийн загвараас санаагаа авч ажилчидын ур чадвар, капитал болон гадаад валютын хязгаарлалт зэрэг дээр тулгуурлан зохиогдсон байдаг.

Баян улс орнуудын CGE загвар нь Leif Johansen–ийн 1960 онд зохиосон Норвегийн MSG загвар дээр тулгуурлан зохиогдсон байдаг. CGE загварыг боловсронгуй болоход Их Британи дахь Кэмбрижийн Хөгжлийн Төсөл (Cambridge Growth Project) нилээд үүрэгтэй оролцсон. Эдгээр хоёр загвар нь нилээд прагматик шинж чанарыг харуулсан байдаг. Австралийн MONASH загвар нь CGE загварын орчин үеийн шинж чанаруудыг бүрэн агуулсан загвар гэж үздэг.

Өнөөдрийн байдлаар улс орнуудын маш олон CGE загварууд байна. Эдгээрээс бидний хамгийн сайн мэдэх CGE загвар нь глобал: GTAP загвар нь дэлхийн худалдааны загвар юм.

Хөгжиж байгаа эдийн засгууд CGE загварыг ихээр хэрэглэж байгаа ба эдгээр загварууд нь ихэвчлэн IFPRI загвар дээр тулгуурлан зохиогдсон загварууд байна.

Ерөнхий тэнцвэрийн загварын санааг ашигласан олон тооны өгүүлэлүүд байдаг ба эдгээрээс зөвхөн онолыг нь харуулсан хамгийн гол өгүүлэл бол e.g., Jacoby and Sue Wing 1998, мөн Bovenberg and Goulder 1996 нь загварын зөвхөн тэгшитгэлүүдийг холбогдох товч тайлбаруудтай үзүүлсэн байдаг.

Shoven, Whalley нар 1992 онд, Ginsburgh, Keyzer нар 1997 онд Lofgren et al 2002 онд ерөнхий тэнцвэрийн загварыг хэрэглээний талаас нь маш нарийн харуулсан гарын авлага, Rutherford 1995 онд, Ferris, Pang 1997 тус загварт numerical optimization-ийг ашигласан ба бүх хэсэгт нь өндөр түвшиний математик хийсвэрлэл ашигласан.

Хувьсагчид өгөгдөл: CGE загвар дахь хувьсагчид нь тэгшитгэлүүдээсээ ямагт олон байдаг. Тиймээс зарим хувьсагчуудыг тухайн загварт гадаад хувьсагч хэлбэрээр авч үздэг. Тухайн загвар ямар чиглэлд хийгдэж байгаагаас (гадаад худалдаа, байгаль орчин гэх мэт) нь хамаараад гадаад хувьсагчдыг загвар бүрт ялгаатай сонгох ба ихэвчлэн, технологийн өөрчлөлт, хэрэглэгчийн сонирхол болон засгийг газрын үйл хөдлөл (татварын түвшин гэх мэт) зэргийг гадаад хувьсагчаар сонгодог.

Ерөнхий тэнцвэрийн загвар нь (1) загварын хувьсагчдыг тодорхойлсон тэгшитгэлүүд, (2) загварын тэгшитгэлүүдэд тохирсон өгөгдлийн сангаас бүрдэнэ. CGE загвар нь тэгшитгэл болон загварт хамаарах хувьсагчуудыг тодорхойлоод дараа нь тухайн загварын тэгшитгэлүүдэд тохирсон өгөгдөлийг цуглуулна. Тус загварын тэгшитгэлүүд нь ерөнхийдөө неоклассикалчуудын баримталдаг пүүсүүдийн зардалыг хамгийн бага байлгах, дундаж зардлаар үнэ тогтоох болон хэрэглэгчийн таашаалыг хамгийн их байлгах зэрэг таамаглалууд дээр тулгуурладаг. Хэдийн тийм боловч, ихэнх ерөнхий тэнвэрийн загварууд нь ерөнхий тэнвцэрийн онолын зарчимуудтай маш сул холбогддог. Жишээлбэл, ерөнхий тэнвэрийн загварт дараахыг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй болдог. Үүнд:

1. non-market clearing, especially for labour (unemployment) or for commodities (inventories)
2. Төгс бус өрсөлдөөн (Монополь гэх мэт)
3. Үнэ нь эрэлтэд нөлөөлөхгүй байх (жишээлбэл, засгийн газрын эрэлт)
4. Татварын хэмжээ
5. Гадаад хүчин зүйл (байгалийн үзэгдэл, бохирдол зэрэг)

Ерөнхий тэнцвэрийн загварт ашиглагдах өгөгдөлүүд:

1. Салбар хоорондын бүртгэл (social accounting matrix мөн input-output table гэж нэрлэх нь бий.): энэ нь ажил гүйлгээнүүдийн утгын хүснэгт ба тухайн улсын нийт эдийн засгийг бараа бүтээгдэхүүн болон анхдагч хүчин зүйл, бүр зарим тохиодолд өрхүүдээр нь ангилсан секторуудыг багтаасан байдаг.
2. Мэдрэмжүүд: ямар нэгэн зүйлд хариу үйлдэл үзүүлэх параметрүүд. Жишээлбэл, хэрвээ экспортын барааны үнэ өсөхөд экспортын буурах хэмжээг экспортын эрэлтийн мэдрэмжээр тодорхойлдог. Өөр бас олон төрлийн мэдрэмжүүд байдаг ба эдгээрт орлуулалтын тогтмол мэдрэмж (Constant Elasticity of Substitution) багтана. Мөн Armington мэдрэмж (Armington elasticities) буюу өөр орнуудын бүтээгдэхүүнүүдийн орлуулалтын мэдрэмжийг харуулдаг үзүүлэлт ч багтана. Armington мэдрэмж нь үйлдвэрлэлийн орцууд бусад улсад ямар мэдрэмжтэй байдагийг заадаг. Зарлагын мэдрэмж (Expenditure elasticities) нь орлогыг хэмжээ өөрлөгдөхөд өрх гэрүүдийн эрэлт хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг заадаг хэмжигдэхүүн юм.

Загварын шүүмжлэл: Ихэнх шүүмжлэлүүд ерөнхий тэнцвэрийн загвар нь хэтэрхий олон хувьсагчид, параметрүүд дээр ажилладаг ба баримталдаг гол үзэл баримтлал нь төвөгтэй шийвэрлэхэд хэцүү байдаг гэсэн байдаг. Шүүмжлэгчидийн хамгийн сайн жишээ бол чөлөөт худалдааны тухай өгүүллэг болох Panagariya болон Duttagupta (2001) юм. Тэрээр энэ өгүүллэгтээ ”ерөнхий тэнцвэрийн загвар нь маш их цаг шаарддаг. Хэтэрхий том хэмжээтэй учир орчин үед компютерийн технологиуд ашиглах болсон ба үүгээр онцгой үр дүнгүүдийг илүү нарийвчлалтайгаар тодорхойлоход нэлээд хүндрэлтэй юм. Энэ алдаа “хар хайрцаг”-т байнга үлдсэн байдаг. Үнэн хэрэгтээ зохиогчид нь хангалтгүй мэдээлэл хэрэглэж, тайлбарлах боломжгүй үр дүнгүүдийг зөн совингоороо тайлбарлаж байсан...” гэж бичжээ.

Төслийн эдийн засгийн орчины шинжилгээ

2010-01-02T03:36:00.000-08:00

Төслийн хувьд хамгийн эхэнд хийх шинжилгээ бол макро орчиний судалгаа юм. Макро орчин нь тухайн улсын эдийн засгийн ерөнхий чиг хандлага болон эдийн засаг нь цаашид хэрхэн үргэлжлэх талаар чухал мэдээллийг өгдөг. Бидний энэхүү төслийнхөө хүрээнд макро орчиний судалгааг хийхдээ ДНБ, инфляци болон хүн ам гэсэн эдийн засгийн голлох үзүүлэлтүүдийн өнөөгийн байдлыг дүгнэн ирээдүйн утгыг таамаглаад төслөө хэдийд хэрхэн эхлүүлэх талаар судаллаа.

ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН

Улс орны нийт эдийн засгийн төлөв байдлыг хэмждэг гол үзүүлэлт бол бодит дотоодын нийт бүтээгдэхүүн гэсэн үзүүлэлт байдаг. Манай улсын хувьд бодит дотоодын нийт бүтээгдэхүүний динамик сүүлийн жилүүдэд хэрхэн явж байсныг дараах зургаас харж болохоор байна.

Дээрх зургаас харад сүүлийн жилүүдэд ерөнхийдөө өсөх чиг хандлагатай байсан нь харагдаж байгаа ба цаашид ч өсөх чиг хандлагтай гарсан нь урьдчилсан таамаглалын утгаас харагдаж байна.
Бид бодит ДНБ –ийг таамаглахдаа 1994-2008 онуудын өгөгдлийг авч үзсэн ба ARMA(1,6) загвараар хугацааны цувааны эконометрик шинжилгээ хийж 2009-2013 онуудын утгуудын урьдчилан таамаглалаа. Үнэлгээнээс гарсан тэгшитгэл нь дараах байдалтай байна.

GDP = 11.46*((@TREND+1)^2) + [AR(1)=0.91,MA(6)=-0.97,BACKCAST=1994]

Дээрх тэгшитгэлийг ашиглан урьдчилсан таамаглалыг хийхэд 2012 оныг хүртэл жигд өсөх ба 2012 оноос огцом өсөх хандлагатай байна. Мөн ОУВС –ийн урьдчилсан таамагллаас харад өсөх хандлагатай байгаа ба бидний урьдчилсан таамаглалтай таарч байна.

Манай улсны бодит дотоодын нийт бүтээгдэхүүн ирэх жилүүдэд тасралтгүй өсч байгаагаас харахад ямар нэгэн төсөл хэрэгжүүлэхэд тун таатай байх хандлагатай байна. Яг хэдийн төслөө эхлэх боломжтойг бодит ДНБ –ийн өсөлтийн судалгаа болон нэг хүнд ногдох бодит ДНБ –ийн судалгаанаас илүү тод харагдах боломжтой юм.

НЭГ ХҮНД НОГДОХ БОДИТ ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН:

Нэг хүнд ногдох бодит ДНБ гэдэг нь тухайн улсын иргэдийн төлбөрийн чадварыг харуулах болно. Сүүлийн жилүүдэд нэг хүнд ногдох бодит ДНБ хэрхэн хэлбэлзэж ирсэн динамик болон цаашид хэрхэн үргэлжлэх урьдчилсан таамаглалыг дараах зургаас харах боломжтой юм.

Дээрх зургаас харахад нэг хүнд ногдох бодит ДНБ нь ерөнхийдөө жигд өсч ирсэн нь харагдаж байна. Одоогийн байдлаар энэ үзүүлэлт нь манай орны хувьд 1,364,063.95 төгрөг байна. Бид нэг хүнд ногдох бодит ДНБ –ийг таамаглахдаа 1994-2008 онуудын өгөгдлийг авч үзсэн ба ARMA(1,6) загвараар хугацааны цувааны эконометрик шинжилгээ хийж 2009-2013 онуудын утгуудын урьдчилан таамаглалаа. Үнэлгээнээс гарсан тэгшитгэл нь дараах байдалтай байна.

GDP_ONE = 570174.40 + 3018.21*((@TREND+1)^2) + [AR(1)=0.68,MA(6)=-0.97,BACKCAST=1994]

Дээрх тэгшитгэлийг ашиглан урьдчилсан таамаглалыг хийхэд 2012 оныг хүртэл жигд өсөх ба 2012 оноос огцом өсөх хандлагатай байна. Мөн ОУВС –ийн урьдчилсан таамагллаас харад өсөх хандлагатай байгаа ба бидний урьдчилсан таамаглалтай таарч байна.

Манай улсны бодит дотоодын нийт бүтээгдэхүүн ирэх жилүүдэд тасралтгүй өсч байгаагаас харахад ямар нэгэн төсөл хэрэгжүүлэхэд тун таатай байх хандлагатай байна. Яг хэдийн төслөө эхлэх боломжтойг бодит ДНБ –ийн өсөлтийн судалгаа болон нэг хүнд ногдох бодит ДНБ –ийн судалгаанаас илүү тод харагдах боломжтой юм.

Дээрх бодит ДНБ болон нэг хүнд ногдох бодит ДНБ ийн судалгаанаас харахад энэ хоёр үзүүлэлтийн график дүрслэл болон загварын ерөнхий дүгнэлтүүд ойролцоо байгаагаас харахад цаашид судалгаанд энэ хоёр үзүүлэлтийн зөвхөн нэгийн нь авч судлахад хангалттай юм гэсэн дүгнэлт хийж болохоор байна.

БОДИТ ДОТООДЫН НИЙТ ӨСӨЛТ:

Бодит ДНБ –ийн өсөлт нь улс орны нийт орлогын өсөлт буюу нийт худалдан авах чадварын өсөлтийг илэрхийлдэг чухал үзүүлэлт юм. Энэ үзүүлэлт нь өндөр байх нь гадаадын хөрөнгө оруулагчид болон дотоодын үйлдвэрлэгчидийн идэвхийг нэмэгдүүлдэг. Тиймээс төслийн судалгаа бичих явцад зайлшгүй судлах ёстой чухал үзүүлэлт гэдэг нь харагдаж байна. Бодит ДНБ –ий өсөлт манай орны хувьд сүүлийн жилүүдэд хэрхэн тогтож байгаа болон цаашид хэрхэн үргэлжлэх талаар дараах зургаас харах боломжтой юм.

Дээрх зургаас харахад бодит ДНБ –ний өсөлт нь ерөнхийдөө жигд өсч байгаад энэ онд буурсан үзүүлэлттэй гарсан байна. Энэ оны бууралт нь манай улсын эдийн засгаас бус дэлхий санхүү эдийн засгийн хямралаас үүдэлтэй гэж олонх эдийн засагчид дүгнэж байна. Бид нэг ДНБ –ий өсөлтийг таамаглахдаа 1996-2008 онуудын өгөгдлийг авч үзсэн хугацааны цувааны эконометрик шинжилгээ хийж 2009-2013 онуудын утгуудын урьдчилан таамаглалаа. Үнэлгээнээс гарсан тэгшитгэл нь дараах байдалтай байна.

GROWTH = 1.02 + 0.67*(@TREND+1)

Дээрх тэгшитгэлийг ашиглан урьдчилсан таамаглалыг хийхэд 2009 он хурд нь буурсан ч ерөнхийдөө жигд өсөлттэй гарах нь харагдаж байна. Харин ОУВС –ийн урьдчилсан таамагллаас харахад 2009 онд огцом буурч 2.6 орчим хувьтай гарахаар байгаа ба 2010 оноос эргээд өсөх хандлагатай байна.

Бидний хийсэн таамаглал нь ОУВС –ийн урьдчилсан таамаглалтай бага зэрэг зөрж байна. Үүний шалтгаан нь: Бид таамаглалаа хийхдээ зөвхөн бодит ДНБ –ийн өсөлтийг тоон өгөгдөл дээр ажилласан ба тоон дарааллынхаа хувьд өмнөх жилүүдэд байнгийн өсөлттэй гарсан учраас ирэх жилүүдэд унана гэсэн таамаглал гарах боломжгүй юм. Харин ОУВС –ийн зүгээс урьдчилсан таамаглалаа хийхдээ хямралын ямар нэгэн үзүүлэлт оруулж ирж байж унагасан нь тодорхой юм. Энэхүү итгэлцлийн хямрал нь дараагийн жилүүдэд эдийн засагт нөлөөлөх магадлалтай учир ОУВС –ийн таамаглалыг авах нь илүү итгэлтэй байж болох талтай. Харин бидний хувьд хямралын ямар нэгэн нөлөөг оруулж таамаглахад туршлага дутаад байна аа :-).

Дээрх ДНБ –тэй холбоотой үзүүлэлтүүдийн судалгаанаас харахад манай эдийн засаг хямралын нөлөөнөөс гараад, эдийн засаг тогтворжиж эхлэх он бол 2012 он байна. Өөрөөр хэлбэл, бодит дотоодын нийт бүтээгдхүүн өсөх ба өсөлт нь мөн өсч байгаа харагдаж байна.

ИНФЛЯЦИ

Инфляци бол хэрэглэгчидийн гар дээр байгаа мөнгөний үнэ цэнийн бууралтыг харуулдаг үзүүлэлт. 2009 оны байдлаар хоёрдугаар улирлын байдлаар инфляцийн түвшин 2,8 хувьтай байсан ба хүнсний бүтээгдэхүүний хувьд инфляци нь оны эхнээс 8,02 хувьтай байна. Хүнсний бүтээгдэхүүний хувьд үнийн өсөлт бусад салбартай харьцуулахад харьцангуй өндөр байгаа нь магадгүй маслоны эрэлтийг бууруулж болох талтай. Манай орны инпляцийн сүүлийн жилүүдийн динамик болон урьдчилсан таамаглалын утгуудыг дараах зурагт харууллаа.

1997-2009:2 хоорондох инфляцийн улирлаар өгөгдсөн өгөгдөл дээр үнэлгээ хийн 2012 он хүртэлх инфляцийн түвшинг урьдчилан таамаглалаа.

INF = 0.19*(@TREND+1) + 4.47*(@SEAS(4)) + [AR(10)=-0.59,MA(1)=1,BACKCAST=1999:3]

Үнэлгээ нь трэндээрээ шугаман үнэлэгдэж байгаа ба 4-р улирлын нөлөөтэй ARMA(10, 1) процесс болох нь харагдаж байна. Урьдчилсан үнэлгээнээс харахад ирэх онуудад инфляци өсөхөөр байдалтай байна. 2009 онд 14,9 хувьтай, 2010 онд 15,4 хувьтай гарахаар харагдаж байна. Инфляцийн энэ өсөлт нь маслоны эрэлтэд сөргөөр нөлөөлж болох талтай.

Бидний хийсэн таамаглал нь ОУВС –ийн урьдчилсан таамаглалтай бага зэрэг зөрж байна. Үүний шалтгаан нь: Бид таамаглалаа хийхдээ зөвхөн бодит инфляцийн тоон өгөгдөл дээр ажилласан ба тоон дарааллынхаа хувьд өмнөх жилүүдэд байнгийн өсөлттэй гарсан учраас ирэх жилүүдэд унана гэсэн таамаглал гарах боломжгүй юм. Харин ОУВС –ийн зүгээс урьдчилсан таамаглалаа хийхдээ хямралын ямар нэгэн үзүүлэлт оруулж ирж байж унагасан нь тодорхой юм. Энэхүү итгэлцлийн хямрал нь дараагийн жилүүдэд эдийн засагт нөлөөлөх магадлалтай учир ОУВС –ийн таамаглалыг авах нь илүү итгэлтэй байж болох талтай. Харин бидний хувьд хямралын ямар нэгэн нөлөөг оруулж таамаглахад туршлага дутаад байна аа :-).

ХҮН АМ

Масло бол гурлин бүтээгдэхүүнтэй хослодог, тэр тусмаа талхтай хослодог бүтээгдэхүүн юм. Талх бол хүмүүсийн өдөр тутмын зайлшгүй хэрэглээний бүтээгдэхүүн. Тиймээс масло ч мөн байнгын хэрэглээний бүтээгдэхүүн болж байгаа юм. Хүн амын зайлшгүй хэрэглээний бүтээгдэхүүн хэрэглээ бол хүн амын өсөлттэй шууд хамааралтай байдаг. Тиймээс хүн ам өсөхийн хэрээр талх маслоны хэрэглээ өсч, хүн ам тогвортой байвал талх маслоны хэрэглээ мөн тогтвортой байх болно. Манай улсын хүн амын сүүлийн жилүүдийн динамик болон ирэх жилүүдийн урьдчилсан таамаглал дараах байдалтай харагдаж байна.

Дээрх зургаас харахад нэг хүн ам нь ерөнхийдөө жигд өсч ирсэн нь харагдаж байна. Хүн амын өсөлт нь манай орны хувьд 2.6 сая орчим байна. Бид нэг хүн амыг таамаглахдаа 1994-2008 онуудын өгөгдлийг авч үзсэн ба хугацааны цувааны эконометрик шинжилгээ хийж 2009-2013 онуудын утгуудын урьдчилан таамаглалаа. Үнэлгээнээс гарсан тэгшитгэл нь дараах байдалтай байна.

POP = 2.050508772 + 0.0312754386*(@TREND+1)

Дээрх тэгшитгэлийг ашиглан урьдчилсан таамаглалыг хийхэд ирэх жилүүдэд тасралтгүй тогтмол өсөх хандлагатай байна. Мөн ОУВС –ийн урьдчилсан таамагллаас харад өсөх хандлагатай байгаа ба бидний урьдчилсан таамаглалтай таарч байна.

Маслоны хувь хөдөөнийхөн (малчид) бараг хэрэглэхгүй. Тэдэнд маслог орлуулах бүтээгдэхүүн (сүү, өрөм, шар тос гэх мэт) хангалттай байгаа. Харин масло нь хотыхны байнгын хэрэглээ. Тэхээр бидний судлах ёстой зүйлүүдийн нэг бол хотын хүн амын судалгаа юм. Улаанбаатар хотруу чиглэсэн шилжих хөдөлгөөний урсгал их байгаа нь хотын хүн ам жил ирэх тутам хурдтай өсөх нөхцөл болж байна. 2005 оны байдлаар Улаанбаатар хотод нэг квадрат километр нутаг дэвсгэрт 205,4 хүн ногдож байгаа нь 2002 оныхоос 14 хувь, 2004 оныхоос 4 хувиар тус тус нэмэгджээ. 2005 оны байдлаар нийт хүн амын 60,2 хувь буюу 1,543,300 нь хотод амьдарч байна. Улсын хэмжээгээр 2005 оны байдлаар 611,000 өрх байгаагийн 58,5 хувь нь хотод, 41,5 хувь нь хөдөөд байгаа багаад улсын дундажаар нэг өрхөд 4,2 хүн ногдож байна.

Хотын хүн ам өснө гэдэг нь талханы хэрэглээ өсөх ба түүнийг дагаад маслоны хэрэглээ мөн нэмэгдэх юм. Мэдээж маслог орлуулах бүтээгдэхүүнүүд байдаг. Үүнийг өрсөлдөгч болон технологийн судалгаан дээр тодруулах болно.

Маслыг ингэж хийдэг юм байна:

Төслийн багийн гишүүд: Т.Алтанзул, П.Буянхишиг, Д.Октябрь, Л.Энх-Амгалан

Шинэ жилийн мэндчилгээ

2010-01-02T01:53:00.000-08:00

Олон улсын маркетинг - Номын тухай

2009-12-30T22:02:00.000-08:00

Олон улсын маркетинг бол дэлхийн зах зээлийн аюул ба боломжуудыг шинжилсэний үндсэн дээр тухайн компанийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг төлөвлөх, үнэ тогтоох, идэвхижүүлэх болон хүргэх бизнесийн үйл ажиллагааны гүйцэтгэл болохын зэрэгцээ тухайн аж ахуйн нэгжийн зорилт болон хүмүн капитал, санхүү болон биет хөрөнгө гэх мэт нөөцүүдийг удирдах үйл явц юм. Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ чөлөөтэй нэвтрэх нээлттэй эдийн засагт олон улсын маркетинг нь хэрэглэгч ба үйлдвэрлэгчийг боловсруулах, эрэлт нийлүүлэлтийг тэнцвэржүүлэх, зөв сонголт хийх, трансакцийн зардлыг бууруулах, зах зээлээ өргөжүүлэх, хэлэлцээр хийх болон үндэсний өрсөлдөх чадварыг сайжруулахад ихээхэн ач холбогдолтой байдаг. Худалдан авах чадвар ба биет дэд бүтцээс гадна, олон соёлын үнэт зүйлийг хүлээн зөвшөөрөх, бизнесийн таатай орчинг бүрдүүлсэн, ил тод, хариуцлага хүлээж чаддаг зах зээлд л олон улсын маркетингийн зорилт хэрэгжинэ. Эрдэс баялаг экспортлодог орон байнга түгшүүр дунд амьдардаг бол дэлхийн зах зээлд өрсөлдөх чадвартай пүүсүүд л нийгмийг урагш нь авч явдаг зүй тогтолтой. Иймд, бид дэлхийн зах зээлд өрсөлдөхийн тулд олон улсын маркетингийн мэдлэгийн ач холбогдол асар өндөр гэдэг нь тодорхой байна.

Номын бүтэц: “Олон улсын маркетинг: мэдээлэл, технологийн эрин зуунд дэлхийн зах зээлд өрсөлдөх стратеги” хэмээх энэхүү ном нь гурван хэсэгтэй. Олон улсын маркетингийн орчиний хүчин зүйлүүдийн тухай өгүүлэх “Олон Улсын Маркетингийн Орчиний Шинжилгээ” хэмээх нэгдүгээр хэсэг нь гурван бүлгээс бүрдэх бөгөөд “SLEPT” аргад дулдуйдахдаа дотоод маркетинг нь олон улсын маркетингиасаа юугаараа ялгаатай болох, дэлхийн зах зээлд шийдвэр гаргах онцлог, олон улсын маркетингийн нийгэм-эдийн засгийн хөгжилд гүйцэтгэх үүрэг, олон улсын зах зээлд үйл ажиллагаа явуулж буй орчиний хувьсагчууд нь компаниудын маркетингийн зориулалтад хэрхэн нөлөөлж байдаг, үүдэн бий болох эрсдэлийг хэрхэн бууруулах, олон улсын маркетинг түүнийг хөдөлгөгч хүчин зүйлүүд, дэлхийн зах зээл дэх тоглогчид тэдгээрийн маркетингийн онцлог, боломжуудыг хэрхэн ашиглах, санхүү-эдийн засгийн хямралын үеийн маркетинг, олон улсын зах зээлд маркетингийн үр нөлөөтэй хөтөлбөр боловсруулах урьдач нөхцөл зэргүүдийг авч үзэх болно.

Эхний бүлэгтээ, олон улсын маркетингийн талаархи суурь ойлголт, онцлог; маркетерийн зүгээс олон улсын зах зээлд үр нөлөөтэй өрсөлдөхийн тулд ямар ур чадвар, мэдлэг шаарддаг болох; хөгжиж буй орнуудын маркетинг болон хөгжилд маркетингийн гүйцэтгэх үүрэг; гадаад маркетингийн идэвхижүүлэхэд тулгамдаж буй асуудлууд, тэдгээрийг шийдвэрлэхэд засгийн газар ба хувийн хэвшилийн хоорондын түншилэлийн хэлбэр, энэ талаар төгсгөлд нь Ямайкын жишээтэй танилцах болно.

2-р бүлэгтээ, дэлхийн зах зээлийг өргөжүүлэн тэлэгч даяаршил, бүс нутгийн интеграци ба технологи нь дэлхийн, бүс нутгийн болон нэг улсад ямар боломж, эрсдэл учруулж байгаа, түүнээс үүдэн маркетингийн хөтөлбөр, стратеги боловсруулахад хэрхэн тусгах талаар дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.

Нэгдүгээр хэсгийн төгсгөлийн бүлэгтээ, нийгэм-соёлын, улс төр-эрх зүй, эдийн засгийн болон технологийн орчиний хүчин зүйлүүд нь маркетингийн стратеги боловсруулахад хэрхэн нөлөөлдөг, тэдгээрийг олон улсын маркетингийн хөтөлбөр боловсруулахад хэрхэн тусгах, зорилтот зах зээлийнхээ орчинд хэрхэн үнэлгээ өгөх, олон улсын маркетингийн орчин нь гадаад зах зээлд үйл ажиллагаа хэрэгжүүлж буй пүүсүүдэд хэрхэн нөлөөлдөг, эрс ялгаатай орчинд хэрхэн дасан зохицох, үүсч болох эрсдэлийг хэрхэн бууруулах, боломжийг хэрхэн бүрдүүлж ашиглах талаар SLEPT аргад дулдуйдан дэлгэрэнгүй өгүүлэх болно. Энэхүү бүлгийн төгсгөлд Африкт өрнөж буй мобайль утасны банкны үйлчилгээний хувьсгалтай танилцах болно.

“Олон Улсын Маркетингийн Төлөвлөлт ба Судалгаа” хэмээх хоёрдугаар хэсэг нь олон улсын маркетингийн төлөвлөлт ба олон улсын маркетингийн судалгаа гэсэн хоёр бүлэгтэй.

Энэ хэсэгтээ олон улсын зах зээлд хэрэглэгчидийнхээ хэрэгцээг хангах зорилт тавьж буй пүүсээс төлөвлөлт, хяналт ба судалгааны үйл явцыг хэрэгжүүлэх замаар гадаад маркетингийн төлөвлөлтийн бэлтгэлийг хэрхэн хангах, дэлхийн зах зээл дэх эрсдэл болон сорилтуудад хариу үйлдэл үзүүлэх, боломжуудыг хэрхэн тодорхойлох, аль зах зээлд гарч өрсөлдөх, хэсэгчилэлийг хэрхэн гүйцэтгэх, түүнчилэн өрсөлдөх чадвараа хангах үүднээс шинжилгээний ямар аргачлалууд байдаг, гадаад зах зээлд стратегийн зорилтоо хэрэгжүүлэхдээ хязгаарлагдмал нөөцийн хүрээнд маркетингийн холцийг боловсруулахын тулд Маркетингийн Мэдээллийн Системээр дамжуулан өгөгдлийг хэрхэн цуглуулж гадаад маркетингийн шийдвэр гаргадаг болохыг судлана.

Дөрөвдүгээр бүлэгтээ, олон улсын хэмжээнд маркетингийн боломжуудыг үнэлж тодорхойлохдоо төлөвлөлт хяналтыг ямар үе шаттай хийдэг, гадаад зах зээлд нэвтрэн орох стратегиуд болон олон улсын зах зээлийг хэрхэн хэсэгчлэх асуудлыг авч үзнэ.
Тавдугаар бүлэгтээ, олон улсын маркетингийн мэдээллийн системийн онцлог, судалгааны үе шатууд, гадаад зах зээлийн шинжилгээний “5 с” аргуудыг гадаад, интернет судалгааг маркетингийн судалгаанд тулгарч байдаг бэрхшээлүүд, тэдгээрийг хэрхэн зохицуулах талаар хамтатган авч үзэх болно. Хоёрдугаар хэсгийн төгсгөлд “B&R” - ийн зүгээс гадаад шинэ зах зээл нээхэд маркетингийн судалгаа хэрхэн хийж байгааг авч үзэх болно.

“Олон Улсын Маркетингийн Холцийн Стратеги” хэмээх гуравдугаар хэсэгтээ гадаад зах зээлүүдэд маркетингийн үр нөлөөтэй бөгөөд өрсөлдөх чадвартай стратеги хэрхэн бүрдүүлэх талаар авч үзнэ. Энэхүү хэсэг нь 4 бүлэгтэй.
6-р бүлэгтээ, олон улсын зах зээл дэх бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний онцлог, амьдралын мөчлөг, нэвтрэлтийн үе шатууд, ба өрсөлдөх чадварыг авч үзэх бөгөөд бренд гэж юу болох, брендийн ямар стратегиуд байдаг, бүтээгдэхүүний нийцүүлэх болон жишигчилэх стратеги, олон улсын үйлчилгээний зах зээл ба аутосиргийн зах зээлийг авч үзэхийн зэрэгцээ бүлгийн кейс болгож Египтийн аутсорсингийн амжилтын нууцтай танилцах болно.

7-р бүлэгтээ үйлдвэрлэгчээс хэрэглэгчрүү хүргэх үүрэгтэй олон улсын хувиарлалтын төрөл бүрийн сувгуудыг авч үзэхийн зэрэгцээ улс орнуудын хоорондын зуучилагчидийн хэлбэр, чиг үүрэг болон зорилтуудыг дурдана. Олон хувиарлалтын суваг сонгоход нөлөөлөх хүчин зүйл, сувгын гишүүдийг хэрхэн сонгох, сэдэлжүүлэх, хянах болон хувиарлалтын сувгийг жишигчлэх ба нийцүүлэх асуудлыг Лико компанийн жишээн дээр авч үзэж эцэст нь олон улсын ложистикийн талаар товчихон өгүүлэх болно.
Олон улсын орчинд үнийн шийдвэр гаргах аргачлалын талаар дурдах 8-р бүлэгтээ, олон улсын маркетингийн үнэ бүрэдэхэд нөлөөлөгч хувьсагчууд, үнэ тогтоох аргууд шилжих үнэ, коунтертрейд, шилжих үнэ Олон улсын зах зээлд үнийг жишигчилэх болон нийцүүлэх стратегийг “Getinge AB” компанийн жишээнээс суралцах болно. Дараагаар нь олон улсын зах зээлээс автомашины эд ангиуд дахь зах зээлийн таатай байдлыг ашиглахад Сингапурын үйлдвэрлэл эрхлэгчийн сул болон давуу талыг үнэлэх байдлаар “Beta Automotive” компанийн кейстей ажиллах болно.
9-р бүлэгтээ, олон улсын маркетингийн холцид идэвхижүүлэлтийн стратегийг хэрхэн төлөвлөж хэрэгжүүлэх, борлуулалтын багыг хэрхэн байгуулах, интернет идэвхижүүлэлт болон олон улсын зах зээлд идэвхижүүлэлтийн стратегийг хэрхэн нийцүүлэх болон жишигжүүлэх асуудлыг авч үзээд бүлгийн кейсээр “Монгол Кашимер” Хувьцаат компанийн экспортын идэвхижүүлэлтийг хямралын энэ цаг үед хэрхэн хэрэгжүүлж болох талаар суралцах болно.

Төгсгөлийн хэсэгтээ ашигласан эх сурвалж болон веб сайтуудыг багтаасан болно. Дэлхийн сонгодогыг Америк сурах бичгүүд тодорхойлдог учираас маркетингийг Америк болон Европын орчиноос тайлбарладаг. Иймд, Монгол хэл дээр дэлхийн сонгодог сурах бичгийг хуулбарлаж байгаа нөхцөлд бид өөрсдийн үндэсний онцлогын үүднээс тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэхэд үйлчилэх учиртай болов ч энэ талд тун дутмаг болсныг хүлээн зөвшөөрч байгааг өчөөд цөөн хувьтай хэвлэж судлаач, бизнес эрхлэгчид болон энэ чиглэлээр суралцаж буй ирээдүйн тогтвортой хөгжлийг бүтээгч оюутан та бүхний мэргэн санаа, зөвлөмж асар чухаг тул сэтгэлээ харамгүй хайрлана уу.

Цаасны хэмжээ- A4
Хуудасны тоо-290
Үсгийн шрифт-9.5
Хэвлэсэн газар: “Соёмбо принтинг” ХХК
Хэвлэсэн он: 2009
Харилцах шуудангийн хаяг: Зип код 14201 Шуудангийн хаяг 46A, хайрцаг 404
Цахим шуудан: tumurbatdalkhsuren@ymail.com

Заавал хариулаарай!

2009-11-23T04:22:00.000-08:00

Хэрвээ танд яг одоо хамгийн өндөр бүтээмжтэй хоёр цаг өгвөл, та юу хийх вэ?

Эдийн засгийн эргэх холбоо

2009-11-20T17:21:00.000-08:00

Ерөнхий тэнцвэрийн загвар нь хэрэглэгчид болон үйлдвэрлэгчидийн оновчтой сонголт хийх зан төлвийг тодорхойлдог таамаглал дээр үндэслэдэг. Энэ нь, хэрэглэгч нь өөрсдийн ханамжаа хамгийн их байлгах, мөн үйлдвэрлэгч нь ашгаа/зардлаа хамгийн их/бага байхаар сонголт хийх таамаглал юм. Эргэх холбоог энгийнээр дараах байдлаар дүрсэлж болох юм:
Дээрх зураг дээр бүтээгдэхүүн үйлчилгээ сумын дагуу шилжинэ. Жишээлбэл, пүүсүүд хүчин зүйлийн зах зээл (ХЗЗЗ) –ээс үйлдвэрлэлд ашиглагдах хүчин зүйлсийг худалдан авах ба мөн бүтээгдэхүүн үйлчилгээний зах зээл (БҮЗЗ) –ээс завсрын бүтээгдэхүүнийг худалдан авч үйлдвэрлэлдээ ашиглана. Пүүс үйлдвэрлэсэн БҮЗЗ–д нийлүүлнэ. Хэрэглэгчид эцсийн бүтээгдэхүүнийг БҮЗЗ-ээс худалдан авах ба мөн ХЗЗЗ–д хөдөлмөрөө нийлүүлнэ. Эцэст нь, бараа үйлчилгээгээ дэлхийн зах зээлд экспортлож, мөн дэлхийн зах зээлээс дотоодын зах зээлрүүгээ шаардлагатай бүтээгдэхүүн үйлчилгээг импортлоно. Эргэх холбооны илүү нарийн загварт засгийн газар болон банк санхүүгийн секторуудыг оруулж загварчилсан байдаг:
Энэ зургаас агентуудын бие биедээ шилжүүлэх шилжүүлгийн/төлбөрийн чиглэлийг харж болох ба эндээ салбар хоорондын тэнцэлийг тодорхойлох боломжтой юм. Сумын чиглэл нь төлбөрийн чиглэлийг заана. Энэ загварт татвар, шилжүүлэг, хадгаламж зэргийг бодит урсгал мэтээр авч үздэг.

Дээрх зургуудад өгөгдсөн загварууд бол үйлдвэрлэгчид, хэрэглэгчид болон зах зээлүүдийг багтаасан уламжлалт эдийн засгийн систем юм. Сүүлийн үед байгаль орчины нөлөөллийн оруулсан эдийн засгийн альтернатив загварыг боловсруулахаар эдийн засагчид ажиллаж байна. Жишээлбэл, Дараах зурагт үзүүлсэн систем бол пүүсүүд ашигт малтмалууд, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнүүд, мод, бензин, ус болон хүчил төрөгч зэрэг байгалаас олборлодог түүхий эд материалууд ашигладаг. Эдгээр бараа бүтээгдэхүүнүүд нь эцсийн бүтээгдэхүүн эсвэл үйлдвэрлэлийн дараагийн үйл ажиллагаанд зориулагдсан завсрын бүтээгдэхүүн хэлбэрээр зах зээлд борлуулагддаг.

Ерөнхийдөө, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа болон хэрэглээнд ашиглагдсан бүх материалан орц эргээд байгаль орчинд хаягдал хэлбэрээр хаягддаг. Эдгээр хаягдлан бүтээгдэхүүн ихэвчлэн хий (угаарийн хий, нүүрстөрөгчийн хоёрдогч исэл, азотын давхар исэл, хүхрийн давхар исэл г.м), биет (хог новч, өөдөс үлдэгдэл г.м) эсвэл гол, усыг бохирдуулсан (wet solids waste) хэлбэрээр байгаль орчинд хаягддаг. Өрхүүдийн хувьд бол бүх төрлийн хаягдлаа шууд хаях хандлагатай байдаг бол үйлдвэрлэгчдийн хувьд бол зарим тохиолдолд байгальд шууд хаяхаасаа өмнө хоргүйжүүлэх байдлаар ч юмуу цааш нь дор хаяж нэг шатны боловсруулалт хийдэг. Энэ боловсруулалт бол хаягдлын зөвхөн хэлбэрийг өөрчлөх эсвэл байгаль орчинд муу нөлөөлөх нөлөөллийг бууруулах зорилготой. Гэвч, байгаль орчинд эргэж хаягдах хаягдлын нийт хэмжээг бууруулдаггүй.
Дээрх хандлагаас харахад эдийн засаг болон байгаль орчины харилцан үйлчлэл нь “материалын тэнцэл” ('materials balance') зарчим дээр үндэслэдэг болох нь харагдаж байна. Дээрх систем дэхь байгаль орчин нь дараах гурван үүрэгтэйгээр оролцоно:

• Үйлдвэрлэгчид болон хэрэглэгчдийг түүхийн эд материалаар хангагч
• Үйлдвэрлэгчид болон хэрэглэгчдийн үйлдвэрлэлийн хог хаягдлыг агуулагч
• Хэрэглэгчидэд таатай нөхцлийг (зугаа цэнгэл г.м) бүрдүүлэгч

Байгаль орчины дээрх гурван төрлийн үүргийн хоорондын уялдаа холбоог маш хүчтэй илэрхийлдэг. Жишээлбэл, байгаль орчины хог хаягдлыг шингээх чадвар нь агентуудын хаягдлын хэмжээг хязгаарлаж байдаг. Хог хаягдал нь шингээх чадвараас хэтэрсэн тохиолдолд бохирдол болон орчины доройтол бий болно.

Мөнгө яагаад үнэ цэнэтэй байдаг вэ?

2009-11-18T03:52:00.001-08:00

Мөнгө нь яг мөн чанарынхаа хувьд ямар ч үнэ цэнэгүй эд. Өөрөөр хэлбэл мөнгө нь зүгээр л жижиг цаас эсвэл тайлан дээр байдаг тоо юм. Машин бол үнэ цэнэтэй, яагаад гэвэл энэ нь таныг хэрэгтэй газраа очиход тусладаг. Ус бол үнэ цэнэтэй. Яагаад гэвэл ус таны анхдагч, зайлшгүй хэрэглээ юм. Хэрвээ та усыг хангалттай уухгүй бол үхнэ гэдгээ мэддэг. Танд үндэсний баатар байсан хүнээ (Чингис хаан, Сүхбаатар жанжин гэх мэт) харах нь л таалагдахгүй бол мөнгө нь зүгээр л нэг цааснаас илүү үнэ цэнэтэй байж чадахгүй.

Мөнгө нь үргэлж ийм (цаасан) хэлбэртэй байгаагүй. Урьд нь мөнгө ерөнхийдөө алт мөнгө зэрэг үнэт металаар зоос хэлбэртэй хийгдэж байсан. Зоосыг хайлуулаад өөр зорилгоор хэрэглэж болох учраас зоосны үнэ цэнэ нь өөртөө агуулагдах металынхаа үнэ цэнэ дээр тулгуурлан тогтодог байсан. Хэдхэн арван жилийг өмнөөс л улсууд алтан стандарт, хүрэл стандарт эсвэл алт болон хүрлээс гаргаж авсан үнэт металаар баталгаажуулсан цаасан мөнгө хэрэглэж эхэлсэн. Энэ цаасан мөнгөөр засгийн газраас тогтоосон валют ханшаар алт болон хүрлийг чөлөөтэй солих боломжтой. Алтан стандарт нь 1971 оны хүртэл, өөрөөр хэлбэл, АНУ-ийн ерөнхийлөгч Никсон “ам.долларыг цаашид алтруу хөрвүүлэхгүй” гэж мэдэгдэх хүртэл байсаар байсан.

Тэгвэл яагаад таван долларын дэвсгэрт үнэ цэнэтэй байхад бусад цааснууд тийм биш байдаг юм бэ? Энэ бол маш энгийн: Мөнгө бол хязгаарлагдмал нийлүүлэлттэй бараа болох ба хүмүүс түүнийг авахыг хүсдэг учраас эрэлтт ихтэй байдаг. Үүний шалтгаан нь хүмүүс мөнгөтэй болохыг хүсдэг, тэгээд өөрийнхөө мөнгөөр бусдаас бараа бүтээгдэхүүн болон үйлчилгээг худалдан авдаг гэдгийг мэддэг учраас бид мөнгөтэй болохыг хүсдэг. Тэд мөнгийг өөрсдийнхөө хүссэн бараа үйлчилгээг худалдан авахад ашигладаг. Эдийн засгийн гол асуудал бол бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ байдаг ба мөнгө нь хүмүүст өөрсдийн хүссэн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг өөрийн болгох хүслийг нь хязгаарлаж байдагаас гадна мөн хүссэн бараа үйлчилгээгээ өөрийн болгох бололцоог олгодог. Хүмүүс хөдөлмөрөө хөлсөлж мөнгө олох ба тэр мөнгөөрөө ирээдүйд бараа үйлчилгээг худалдан авдаг. Хэрвээ би ирээдүйд мөнгөний үнэ цэнэ өснө гэдэгт итгэж байгаа бол, би мөнгийг илүү их олж хуримтлуулахын тулд ажиллах болно.

Мөнгө бол бараа бүтээгдэхүүн юм. Тиймээс ч эрэлт нийлүүлэлтийн хуульд захирагдана. Ямар нэгэн бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ өөрийн эрэлт нийлүүлэлт болон эдийн засаг дахь бусад бүтээгдэхүүний эрэлт нийлүүлэлтээр тодорхойлогдож байдаг. Ямар ч бүтээгдэхүүний үнэ тухайн бүтээгдэхүүний солилцох мөнгөн дүнг илэрхийлж байдаг ба бараа бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийг инфляци гэдэг. Өөрөөр хэлбэл, бусад бараа бүтээгдэхүүнтэй харьцуулахад мөнгөний үнэ цэнэ буурсан гэсэн үг. Энэ нь дараах тохиолдлуудад бий болно.

1. Мөнгөний нийлүүлэлтийг өсгөх.
2. Бусад бараа бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт буурах.
3. Мөнгөний эрэлт буурах.
4. Бусад бараа бүтээгдэхүүний эрэлт өсөх.

Инфляцийн хамгийн том шалтгаан бол мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлт юм. Инфляци мөн өөр бусад шалтгаанаас болж өсдөг. Хэрвээ байгалийн давагдашгүй хүчин зүйл тохиолдсон бол банк дампуураагүй ч бараа бүтээгдэхүүний үнэ тэр даруйд өсдөг ба бусад бараа бүтээгдэхүүнүүд ч мөнгөтэй холбоотойгоор ховордож болдог. Энэ төрлийн үнийн өсөлт ховор байдаг. Инфляцийн ихэнх хэсэг нь бусад бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний нийлүүлэлтээс илүү гарсан мөнгөний нийлүүлэлтээс шалтгаалдаг. Инфляцийн талаар дэлгэрүүлж мэдэхийг хүсвэл Ц.Батсүх (2008) “Инфляцийн эсрэг макро эдийн засгийн бодлого” судалгааны ажлыг унших хэрэгтэй.

Тиймээс бидний асуултын хариулт бол хүмүүс ирээдүйд мөнгөөр бараа бүтээгдэхүүнийг солилцож чадна гэдэгт итгэдэг учраас мөнгө үнэ цэнэтэй байдаг байна.

NASDAQ 100 ИНДЕКС

2009-11-16T21:35:00.000-08:00

NASDAQ-100 Индексийг 1985 оны нэгдүгээр сараас эхэлж тооцож байгаа ба энэ нь NASDAQ хөрөнгийн зах зээл дээрх дотоодын болон олон улсын хамгийн томоохон гэгдэх санхүүгийн бус үнэт цааснуудын жагсаалт юм. Эдгээр үнэт цааснуудын жагсаалт нь зах зээлийн үнэлгээн дээр тулгуурладаг. Тус индекс нь компьютерийн програм хангамж, харилцаа холбоо болон биотехнологи зэрэг ялгаатай салбаруудын олон янзын компаниудыг хамруулдаг.
Одоогийн тэргүүлж байгаа компаниуд:

1. Activision, Inc.
2. Adobe Systems Incorporated
3. Akamai Technologies, Inc.
4. Altera Corporation
5. Amazon.com, Inc.
6. American Power Conversion Corporation
7. Amgen Inc.
8. Amylin Pharmaceuticals, Inc.
9. Apollo Group, Inc.
10. Apple Computer, Inc.
11. Applied Materials, Inc.
12. ATI Technologies Inc.
13. Autodesk, Inc.
14. BEA Systems, Inc.
15. Bed Bath & Beyond Inc.
16. Biogen Idec Inc
17. Biomet, Inc.
18. Broadcom Corporation
19. C.H. Robinson Worldwide, Inc.
20. Cadence Design Systems, Inc.
21. CDW Corporation
22. Celgene Corporation
23. Check Point Software Technologies Ltd.
24. CheckFree Corporation
25. Cintas Corporation
26. Cisco Systems, Inc.
27. Citrix Systems, Inc.
28. Cognizant Technology Solutions Corporation
29. Comcast Corporation
30. Comverse Technology, Inc.
31. Costco Wholesale Corporation
32. Dell Inc.
33. DENTSPLY International Inc.
34. Discovery Holding Co
35. eBay Inc.
36. EchoStar Communications Corporation
37. Electronic Arts Inc.
38. Expedia, Inc.
39. Expeditors International of Washington, Inc.
40. Express Scripts, Inc.
41. Fastenal Company
42. Fiserv, Inc.
43. Flextronics International Ltd.
44. Garmin Ltd.
45. Genzyme Corporation
46. Gilead Sciences, Inc.
47. Google Inc.
48. IAC/InterActiveCorp
49. Intel Corporation
50. Intuit Inc.
51. Intuitive Surgical, Inc.
52. JDS Uniphase Corporation
53. Joy Global Inc.
54. Juniper Networks, Inc.
55. KLA-Tencor Corporation
56. Lam Research Corporation
57. Lamar Advertising Company
58. Liberty Global, Inc.
59. Lincare Holdings Inc.
60. Linear Technology Corporation
61. LM Ericsson Telephone Company
62. Marvell Technology Group, Ltd.
63. Maxim Integrated Products, Inc.
64. MedImmune, Inc.
65. Microchip Technology Incorporated
66. Microsoft Corporation
67. Millicom International Cellular S.A.
68. Monster Worldwide, Inc.
69. Network Appliance, Inc.
70. NII Holdings, Inc.
71. NTL Incorporated
72. NVIDIA Corporation
73. Oracle Corporation
74. PACCAR Inc.
75. Patterson Companies Inc.
76. Patterson-UTI Energy, Inc.
77. Paychex, Inc.
78. PETsMART, Inc.
79. QUALCOMM Incorporated
80. Red Hat, Inc.
81. Research in Motion Limited
82. Ross Stores, Inc.
83. SanDisk Corporation
84. Sears Holdings Corporation
85. Sepracor Inc.
86. Sigma-Aldrich Corporation
87. Sirius Satellite Radio Inc.
88. Staples, Inc.
89. Starbucks Corporation
90. Sun Microsystems, Inc.
91. Symantec Corporation
92. Tellabs, Inc.
93. Teva Pharmaceutical Industries Limited
94. Urban Outfitters, Inc.
95. VeriSign, Inc.
96. Whole Foods Market, Inc.
97. Wynn Resorts, Limited
98. Xilinx, Inc.
99. XM Satellite Radio Holdings Inc.
100. Yahoo! Inc.

Нөөц, харьцангуй давуу тал ба орлого хуваарилалт

2009-11-15T22:55:00.000-08:00

Олон улсын эдийн засаг номны дөрөвдүгээр бүлгийн дүгнэлт.

1. Олон улсын худалдаанд нөөцүүдийн (газар, хөдөлмөр, капитал, үйлдвэрлэл эрхлэх ур чадвар) гүйцэтгэх үүргийг ойлгохын тулд бид хоёр хүчин зүйл ашиглаж хоёр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг загвар авч үздэг. Тухайн хоёр бүтээгдэхүүн нь ашиглагдаж байгаа нөөцийнхөө хэмжээгээр ялгагдах ба энэ нь өгөгдсөн цалин түрээсийн харьцааны түвшинд, бүтээгдэхүүнүүдийн нэгийх нь үйлдвэрлэлд нөгөөгийнх нь үйлдвэрлэлээс газар хөдөлмөрийг өндөр харьцаагаар хэрэглэдэг.

2. Улс нь хоёр бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх ба бүтээгдэхүүнүүдийн харьцангуй үнэ болон тухайн хоёр бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд ашиглагдаж байгаа хүчин зүйлүүдийн харьцангуй үнүүд хоорондоо хамааралтай. Хөдөлмөр түлхүү ашиглагдаж байгаа бүтээгдэхүүний харьцангуй үнийн өсөлт нь хөдөлмөрөөр дамжих орлогын хуваарилалтад нөлөөлнө. Газар эзэмшигчдийн бодит орлого хоёр бүтээгдэхүүнээс хамааран буурах үед хөдөлмөрийн бодит цалин нь хоёр бүтээгдэхүүнээс хамааран өсдөг.

3. Үйлдвэрлэлийн нэг хүчин зүйлийн нийлүүлэлтийн өсөлт нь үйлдвэрлэлийг ерөнхийдөө нэмэгдүүлэх боловч тухайн хүчин зүйлийг түлхүү ашиглаж үйлдвэрлэдэг бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлээ илүүтэй өсгөнө. Бүтээгдэхүүнүүдийн харьцангуй үнэ өөрчлөгдөхгүй үед тухайн хүчин зүйлийг түлхүү ашиглаж үйлдвэрлэдэг бүтээгдэхүүний гарцын өсөлт нь бусад бүтээгдэхүүний гарцыг бодитоор бууруулдаг.

4. Тухайн улсын хувьд элбэг байгаа нөөцийн нийлүүлэлт өндөр байдаг ба нийлүүлэлт нь өндөр байгаа нөөцөө түлхүү ашиглаж үйлдвэрлэдэг бүтээгдэхүүнээ ихээр үйлдвэрлэхийг чухалчилдаг. Худалдааны H–O загварын гол дүгнэлт бол: тухайн улс нь элбэг байдаг нөөцөө түлхүү ашиглаж үйлдвэрлэдэг бүтээгдэхүүнээ экспортлох хандлагатай байдаг.

5. Бүтээгдэхүүнүүдийн харьцангуй үнийн өөрчлөлт нь нөөцүүдийн харьцангуй орлогод хүчтэй нөлөө үзүүлдэг болон худалдаа нь харьцангуй үнүүдийг өөрчилдөг зэргээс хамаараад олон улсын худалдаа нь орлого хуваарилалтад хүчтэй нөлөө үзүүлдэг. Тухайн улсын элбэг байдаг нөөцийн эзэмшигч нь худалдаанаас ашиг олдог бол ховор байдаг нөөцийн эзэмшигчид нь худалдаанаас алдагдал хүлээдэг.

6. Олон улсын худалдааны бодит загваруудад улсуудын хоорондох хөдөлмөр болон капитал гэх мэт хүчин зүйлүүдийн үнийн тэгшитгэлийг гаргаж ирдэг. Бодит байдал дээр, нөөцийн ялгаатай байдал, худалдааны хязгаарлалт болон олон улсын технологийн ялгаа зэргээс хамаараад хүчин зүйлийн үнийг тэгшитгэлүүд төгс тодорхойлогдож чаддаггүй.

7. Худалдаанд хожигч болон хожигдогч гэж байдаг. Гэвч тодорхой нөхцөлд хоёр тал хоёулаа хожигч байх боломжтой.

8. Ихэнх эдийн засагчид орлого хуваарилалтан үзүүлэх олон улсын худалдаа нөлөөнд төдийлөн санаа тавьдаггүй. Энэ хуваарилалтын тухайд бол, худалдаа нь эдийн засгийн өөрчилөлтийн бусад олон хэлбэрүүдээс төдийлөн ялгагдахгүй ба илүү нарийн дүрэм шаардлагагүй гэж үздэг. Цаашилбал, ... (яасан юм болдоо :-))

9. Гэсэн хэдий ч, бодит байдал дээр худалдааны бодлогод орлого хуваарилалт чухал ач холбогдолтой. Ялангуяа, орлого хуваарилалт нь худалдаанаас хэн нь хожиж, хэн нь алдаж байгааг хэлж өгдөг.

10. H–O загварын эмпирик нотолгоонууд байдаг боловч ихэнх эдийн засагчид дэлхийн худалдаа эсвэл дэлхийн хүчин зүйлүүдийн үнийг нөөцийн ялгаатай байдал ганцаараа тайлбарлана гэдэгт итгэдэггүй. Харин ч нөөцийн ялгаатай байдал гэдгийн оронд олон улсын технологийн ялгаатай байдал зайлшгүй чухал нөлөөтэй гэдгийн хүлээн зөвшөөрдөг. Гэсэн хэдий ч, Н–О загвар нь яах аргагүй чухал юм. Ялангуяа, орлого хуваарилалт дахь худалдааны нөлөө судлах гол арга болдог.

2010 онд хамгийн өндөр өсөлттэй байх 12 эдийн засаг

2009-11-10T00:24:00.000-08:00

2010 оны дэлхийн улсуудын эдийн засгийн өсөлтийн урьдчилсан таамаглалаас харахад хамгийн өндөр өсөлттэй улсуудын тоонд АНУ, Япон, Их Британи зэрэг анхны Их 7 –гийн орнуудаас аль нь ч алга.

Тус жагсаалтыг ОУВС –ийн Дэлхийн Эдийн Засгийн Хэтийн Төлөв (World Economic Outlook) –өөс гаргадаг ДНБ –ний өсөлтийн урьдчилсан таамаглал дээр үндэслэж гаргасан байна.

Их 20 –ийн орнуудаас шилдэг 12 –т зөвхөн нэг л улс орсон байна. Хятад бол өндөр өсөлттэй (high-growth) улс гэдгийг бид бүгд мэднэ. Гэвч, та энэ мэдээг уншсанаараа Хятад бол дэлхийн хамгийн өндөр өсөлттэй улс, эсвэл зөвхөн хятад л өндөр өсөлттэй улс гэдэг бодлоосоо татгалазахад хүрч байна. Хятадаас гадна олон улсууд ойрийн арван жилд өнгөрсөн арван жилээсээ харьцангуй өндөр өсөлттэй байхаар байна.

1. Катар 16.4%
2. Ботсвана 14.4%
3. Азербайджан 12.3%
4. Конгийн бүгд найрамдах улс 11.9%
5. Ангола 9.3%
6. Зүүн Тимор 7.87%
7. Либериа 7.53%
8. Хятад 7.51%
9. Афганистан 7.01%
10. Узбекистан 7.00%
11. Туркменистан 6.96%
12. Ирак 6.69%
Эх сурвалж: ДНБ –ний өсөлтийн урьдчилсан таамаглал, EconomyWatch.com

Катар улс бол 2009 оны урьдчилсан таамаглалаар эдийн засгийн өсөлт нь 17,98 хувиар дэлхийн улсуудыг тэргүүлсэн ба 2008 онд мөн 16,39 хувиар дэлхийн улсуудыг тэргүүлсэн байна. Харин 2006 болон 2007 онуудад Азербайжан улс тус бүр 30,55 болон 23,38 хувиар тэргүүлжээ.

Сүүлийн жилүүдийн эдийн засгийн өсөлтийг харвал Катар, Азербайжан, Туркменистан болон Ангола зэрэг улсууд тогтмол өндөр өсөлттэй байгаа ба Хятад улсын хувьд эдийн засгийн өсөлтөөрөө Зүүн Тимор, Афганистан, Ирак, Риванда, Конго, Equatorial Guinea болон Малави зэрэг улсуудад байраа тавьж өгч байна.

2012 онд Гана улс 16,78 хувьтай эдийн засгийн өсөлтөөрөө тэргүүлэхээр урьдчилсан таамаглал гэрч байгаа бол араас нь Ангола болон Либери улсууд орох төлөвтэй байна. Мөн Мавританиа, Нигер зэрэг улсууд өндөр өсөлттэй улсуудын тоонд байхаар байна.

Энэхүү чиг хандлагыг Тэргүүлэгч Улс Төрийн Эдийн Засагч (Chief Political Economist) Дэвид Капола PhD (David Caploe) дараах байдлаар тайлбарлаж байна:

1. Эрчим хүчний тасралтгүй хэрэглээ. Энэ арван жилийн ихэнхд нь маш том үйл явдалууд болж байна. Амьдралын өндөр өртөг, олон улсын аялал жуулчлалын хямдрал, болон барууны орнууд дахь электроникийн пролифераци (маш хурдтай өсөлт) зэрэг нь тэргүүлэгч эдийн засгууд дахь нэг хүнд ногдох эрчим хүчний хэрэглээг өсөхөд хүргэж байна. Хятад, Энэтхэг болон Индонези зэрэг аварга том эдийн засгийн өсөлт нь тэдгээр улсуудын иргэдийг илүү баян болгох ба тэдний амьдралын хэв маяг нь өөрөө эрчим хүчний хэрэглээг өсөхөд хүргэж байна. Үүний нөлөөгөөр дэлхийн хамгийн их байгалийн хийн нөөцтэй улс болох Катар, болон нефт, газрын тосны маш өргөн талбайтай Азербайжан зэрэг улсуудын эдийн засаг маш хурдтайгаар өсч байна.

2. 2010 - 2020 Африкийн арван жил. Эдийн засгийн бичлэг нийтлэлүүдэд, Африк бол авилгалд идэгдсэн, дайн болон ядуурлын хөлд автагдсан газар гэж тодорхойлогдсоор ирсэн. Гэвч энэ одоо өөрчилөгдөж байна. Сайн засаглал тогтож байна. Гана зэрэг улсад хөдөлгөөн утасын сүлжээ нэвтэрснээр орчин үеийн дэлхий ертөнцрүү ойртоход туслаж байна. Мөн Хятад улс эдгээр улсуудад орчин үеийн дэд бүтэцийг барьж байгуулж өгөөд хариуд нь эрчим хүч болон бараа бүтээгдэхүүн импортолж авч байна. (тиймээс Хятад улсын АНУ дахь экпорт өсч, Ази болон Африкийн ихэнх улсуудын Хятад дахь экспорт нэмэгдэж байна. Энд, эдгээр улсууд нь анхдагч экспортлогчид болж байгаа юм.)

3. Энх тайвнаас үүдэлтэй эдийн засгийн цэцэглэлт. Дайны дараах сэргээн босголт болон хөгжлөөс маш их ашиг олж эдийн засаг хурдтай өсдөг нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Европ болон Маршалын төлөвлөгөөнөөс харагддаг. Яг энэ үйл явц одоо Ирак, Афганистан, Зүүн Тимор болон Риванда зэрэг улсууд дээр ажиглагдаж байна. Эдгээр улсуудын эдийн засгийн өсөлтөнд тухайн улсын энх тайван байдал ихээр нөлөөлж байгаа.

4. Бага суурьтай эхэлж байгаа бол өндөр өсөлттэй байна. Энэ нь Африк болон Төв Азийн улсуудад ажиглагдаж байгаа ба мөн Хятадын буурай хөгжилтэй томоохон мужуудад ажиглагдаж байна. Гэвч, удахгүй өгөөж буурах хууль үйлчилж эхлэх нь дамжиггүй юм.

5. Хүн амын өсөлт. Эдгээр улсуудын хувьд хүн амын өсөлтөөрөө мөн дэлхийд тэргүүлж байгаа ба энэ нь цаашлаад эдийн засгийн өсөлтөд дэм болж байна. Тэдгээр улсууд илүү их хөгжиж дэвжих тусам, хүн ам болон эдийн засгийн өсөлт нь аажмаар хэлбийх болно.

ОУВС –гийн тооцоогоор 2010 онд Монгол улсын эдийн засгийн өсөлт 4,28 хувьтай байхаар урьдчилсан таамаглал гарч байгаа ба 2011 онд 5,96 хувь, 2012 онд 11,31 хувьтай байхаар харагдаж байна.

Австрали нь өнгөрсөн долоо хоногт бодлогын хүүгийн түвшинөө нэмэгддүүлсэн нь нэгдэх Их 20 –ийн орнуудаас хүүгээ нэмэгдүүлсэн анхны орон болж байна. Австрали болон дэлхийн хамгийн ахицтай эдийн засаг болох Канад улсууд банкны систем болон бараа бүтээгдэхүүний экспортдоо хумих бодлого баримталж байна. Эдгээр улсуудад хөрөнгийн үнийн уналт болон барууны санхүүгийн зах зээлийн хэврэг байдал муугаар нөлөөлж байна.

Роетерс агентлагаас эдийн засагчидын дунд явуулсан хамгийн сүүлийн судалгаагаар, 2010 онд Азийн улсуудаас Хятад болон Энэтхэг улсуудын эдийн засгийн өсөлт хамгийн өндөр байх урьдчилсан таамаглал гарч байна. Хятадын хувьд ДНБ –ний өсөлт 9 хувьтай байх бол энэтхэгийн хувьд энэ үзүүлэлт нь 7,5 хувь орчим байхаар таамаглагдаж байна. Сингапур улсын хувьд экспортын орлого нилээд өсөх төлөвтэй байгаа ба Азийн эдийн засгуудаас өсөлтөөрөө гуравт буюу 5,7 хувьтай байхаар таамаглал гарсан байна. Мөн Азийн улс орнуудаас Тайван болон Солонгос зэрэг улсуудын эдийн засгийн өсөлт харьцангуй өндөр байхаар байна. Хоёрдох Их 20 –ийн орнуудын хувьд хүүгийн түвшин нилээд өсөхөөр байгаа ба Энэтхэг улсын хувьд өнөөг хүртэл хэрэглээний үнийн индекс мөлхөө буюу нэг оронтой тоонд байсан бол 2010 онд 12 хувь болж өсөхөөр урьдчилсан таамаглал гарсан байна.

Эх сурвалж: http://economywatch.com/

С. Удвалын “Од гэрэл” туужаас

2009-11-01T22:08:00.000-08:00

“ … Миний ижий их хатуу хүн байжээ гэж заримдаа надад санагддаг юм. Намайг арван гурав, дөрөв хүрээд байх үед бүр ч хатуу болж байжээ. Хар багаасаа аваад сурсан заншил маань бүр нарийсаад л байсан. За, жишээ нь, өглөө босоод гэрээсээ гарахад толгойгоо сэгсийлгэж гарч болдоггүй, ер нь нөмгөн явж болохгүй. Ах хүмүүсийн яриаг чагнаж болохгүй. Танихгүй хүний дэргэд хамаагүй инээж болохгүй (энэ бол бүр ч хэцүү байдагсан). Хормой сул тавьж задгай сууж болохгүй. Үдэш орой болтол айл хэсэж болохгүй гэдэг. Ийм “болохгүй” маш олон байсан. Аль нэгийг нь зөрчвөл айлгүй, аашгүй, журам дэггүй гэж зэмлэдэгсэн. Суниах, эвшээх, хэвтээгээрээ дуулах, гараа ар шилдээ зөрүүлэх, нуруугаа үүрэх цөм хориотой. Ийм сургаалыг жагсааж бичвэл лав зуу хүрэх байх. Аа бас эрэмдэг зэрэмдэг хүнийг элэглэж болохгүй, их бага ямар ч хүнийг шоолж болохгүй. Ядарсан зовсон хүний дэргэд инээж болохгүй, тийм хүнд заавал тус хүргэж бай гэдэг ...”

С. Удвал. Тууж, өгүүлллэг, 1974. 27-28 дахь тал.

Инээмсэглэл

2009-10-24T05:20:00.000-07:00

Энэ бүхэн ганцхан инээмсэглэлийн ач тус байсан юм.

Сэтгэлийн тэнхээг тэл

2009-10-24T05:15:00.000-07:00

Нэгэн тогоочийн туслах үргэлж бүх зүйлд сэтгэл дундуур байдаг байжээ. Бүхнийг голно, амьдрал хэцүү байна гэж гоншигноно. Түүний энэ байдлыг харсан тогооч нэг өдөр давс авчир гэж явуулжээ. Ирэхээр нь нэг аяга усанд атга давс хийгээд уу гэж хэлжээ. Туслах нь түүний хэлсэнээр хийсэн боловч шууд л балгасан усаа буцаагаад гаргачихжээ.

За ямар амттай байна гэсэн настай тогоочийн өөдөөс ихэд ууртайгаар “гашуун байна” гэжээ. Тогооч инээмсэглэн туслахаа нэг атга давсаа голын усанд хийгээд уу гэсэн үүрэг өгөв. Туслах нь ч хэлснээр нь хийв. Ямар амттай байна гэхэд тэрээр “сайхан” гэлээ. Давсны амтыг мэдрэв үү гэтэл “үгүй ээ, давс огт амтагдсангүй” гэлээ. Настай тогооч хэлэв:

Зовлон яг л давс шиг гашуун байдаг юм. Бага ч биш их ч биш. Хамгийн чухал нь зовлонг юун дотор хийхээс бүх зүйл шалтгаална. Өөрөөр хэлбэл, чи өөрөө зовлонг яаж хүлээж авах нь чухал. Сэтгэлийнхээ тэнхээг тэлэх хэрэгтэй. Тийм учраас чи ч гэсэн үүнээс хойш аяга шиг биш нуур шиг байхыг хичээ.

Хил хязгааргүй... байгаарай!

2009-09-19T19:45:00.000-07:00

Ноднин нэг сайн найз маань "Болор цом"-ын шагналт яруу найрагч Д.Урианхай гуайн "Холдох төв" номыг хавтсан дээр нь "Хил хязгааргүй... байгаарай" гэж бичээд бэлэглэсэн юм. Үнэндээ бол би энэ номыг уншаад уншаад ойлгодоггүй л дээ. Гэхдээ завтай үедээ ойлгохгүй ч (заримдаа ойлгоод ч байгаа юм шиг байдаг юм :-)) гэсэн унших дуртай. Бичлэгүүдийг нь ойлгохын тулд нилээд сайн бодох хэрэгтэй юм шиг санагддаг. Яагаад бодох хэрэгтэй болдог вэ гэхээр, жишээ нь: "Жин үд" гээд нэг гурван мөрт байгаам л даа. Ингэж байгаа юм:

Жин үд
Өглөө босоод л, сүүдэрт айраг залгилсаар ч
Өчигдөр л амаа чийглэсэн мэт уруул омголтох нь, -
Ид зуны жин үд аж !...

Үнэндээ л яг жин үдийг хамгийн оноод хэлчихсэн байгаа биз дээ, тээ. Энэ мэт ойлгомжгүй (ойлгомжтой ч юм шиг) олон бичлэгүүд (яг юу гэхийг нь мэдэхгүй юм, зүгээр л "бичлэг" гэе гэж бодлоо.) олон байгаа.

“Өгүүлбэр шүлэг” ийн бөлөөс хоёрыг нь та бүхэндээ уншуулий гэж бодлоо.

Би – “аймхай” баатар

Дайснаа өрөвдөнө... өрөвдлөө ч заавал харвана... нумаа чилтэл эвхрээж, сумаа халтал эвшээлгэж... хараа хурц, зориг чанга, гар чийрэг, цэц мэргэнээр нисгэнэ... нисгээд (эр хүнээ хат даа!), нүдээ анина... харахаасаа айна... бүүр, үнхэлцгээ хагартал айна... үхтэлээ өрөвдөнө... үхтэлээ гэмшинэ...!

Хариултгүй асуулт... инээдэмгүй инээд...

“Нялх сүеийн орой хад цоолоод цухуйчихсан байтлаа сэвшээ салхин сэвэлзэхийн төдийд хэрхэхээ мэдэхгүй сандчин савчих нь юун?” хэмээн өөрөөсөө түмэнтээ асуун, хариу бясалган бэдэчсээр, нэгэн мэдэхүйеэ, насны уулнаа, эгц эрс хэцэд асаж, намд эгэх мөргүй... элгэн хадны ирмэгт гацаж, хамхуул мэт торон тогтсон минь, -Одоо, өнгөрсөн хойно бодохунаа, хариултгүй асуулт, инээдэмгүй инээд аж л!

Онлайн болгоод дуусчихжээ.

2009-09-16T02:24:00.000-07:00

Очко ахын санаачилсан Я.Цэвэлийн Монгол Хэлний Товч Тайлбар Толийг онлайн болгох ажил дуучихжээ, нэг мэдэх нээ. Хурдан ч юм аа даа. Олны хүч оломгүй далай гэдэг л энэ байх даа. “Оруулсан үг”ээ 1000 болгочих санаатай ортол дуусчихсан байна ш дээ :-).

Энэ толийг онлайн болгож эхлээд дөнгөж сар гаруйхан л болж байгаа. Нийт 233 хүн хувь нэмрээ оруулж оруулсан үг 30,000 орчим болжээ. Хамгийн олон үг оруулсан арван хүн:

Тус толийг Stardict форматаар татаж авах боломжтой.

Эдийн засаг-Сонголт

2009-09-14T21:21:00.000-07:00

Эдийн засаг бол сонголтын тухай шинжлэх ухаан гэлцдэг. Харин сонголтонд нөлөөлөгч гол хүчин зүйл бол алдагдсан боломжын зардал байдаг. Алдагдсан боломжын зардлыг сонголтоор илэрхийлбэл: Сонгогдсон сонголтуудаас бусад сонголтуудыг сонгосон тохиолдолд олж болох байсан ашиг гэж хэлж болох талтай.

Энд л гэхэд есөн "сонго" язгууртай үг орсон байгааз. :-).

Төрсөн өдөр

2009-09-11T06:43:00.000-07:00

9-р сарын 10 гэж үзий :-). Төрсөн өдрийн баярын мэнд хүргье. Гоё баярлаарай (Энд дар!).

Andrew Johnston

2009-09-08T07:36:00.000-07:00

Andrew Johnston сонсоод нэг л гоё санагдлаа. Ердөө нэгхэн минутын дотор хүнийг уйлуулж чадаж байна шүү дээ.

Яг дуулаад эхлэхэд нь нэг л тийм зах хязгааргүй, аниргүй ертөнцөд ирчихсэн байх шиг. Цэв цэвэрхэн цагаан цаасан дээр гоё зураг зураад, зурж байхдаа гараа хүсснээрээ хөдөлгөж, тэр зураг нь яг л өөрийх нь хүсч байсан тийм л зураг болсон юм шиг. Яг ийм мэдрэмж төрлөө. Бодоод байхнээ дуу дуулах, зураг зурах хоёр хүнд адилхан мэдрэмж төрүүлдэг байх аа. Бас гоё дуу сонсох, гоё зураг үзэх хоёр.

Шри Чинмой "Сүнсний цэцэрлэг"

2009-08-31T00:04:00.000-07:00

Саяхан Шри Чинмой-ийн “Сүнсний цэцэрлэг” гэдэг номыг уншлаа (гэхдээ дахиад унших хэрэгтэй ном байна лээ). Амар амгалан, Баяр баясгалан, Эв эетэй амьдралын тухай сургаальт үлгэрүүд гэсэн жижиг хэмжээний нилээд олон үлгэрүүд байна. Уншихад ойлгомжтой энгийн бичигдсэн, ер нь уншаад л баймаар сайхан орчуулагдсан ном байна. Эндээс "Өрөвч сэтгэл" гэдэг нэг үлгэрийг нь оруулчхий. Уул нь зөвшөөрөл энэ тэр гээд хориглосон л байна лээ л дээ. Гэхдээ яахав дээ. Хүмүүс энэ үлгэрийг уншаад энэ номыг шууд авах болуу л гэж бодож байна хэ хэ. Монголд Шри Чинмой төв гэж байдаг юм байна лээ. Энэ хүний талаар болон бичигдсэн, монгол хэл дээр орчуулагдсан номнуудын талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг энд дарж авч болно. Орчуулагдсан номнууд нь Интерном номын их дэлгүүрд зөндөөгөөрөө л байна лээ.

Өрөвч сэтгэл

Аав хүү хоёр өглөөний цэнгэг агаарт салхилж явав. Нилээд явж байтал аав нь гэнэт зогсоод,
- Хүү минь зогсоорой гэв.
- Юу болоо вэ? гэж асуусанд
- Сүртэй юм биш ээ. Энэ замаар цааш явахаа больё.
- Яагаад?
- Тэр настай хүн аавын чинь найз байгаа юм. Надаас мөнгө зээлж авчихаад , төлж чадахгүй яваа юм. надтай тааралдах болгондоо өөр хүнээс мөнгө зээлж аваад өрөө дарчихна гэж хэлдэг. Ингэж ярих болсноос хойш их удаж байна. Энэ хүний санааг дахиж зовоогоод байхыг би хүсэхгүй байна.
- Аав аа, та тэр хүний санааг зовоомооргүй байгаа юм бол тэр мөнгийг бэлэг болгож өгсөн, эргүүлж авахгүй гэж хэлж болдоггүй юм уу?
- Тэгж хэлж үзсэн. "Нөгөө мөнгийг эргүүлж авахгүй ээ, бэлэг гээд бодчих" гэхээр уурлаж, "Би гуйлгачин хүн биш, анд найз чинь байна. Хэрэг гарах үед чи надад мөнгө зээлдүүлсэн, харин боломжтой болохоороо би тэр мөнгийг чинь заавал эргүүлж өгнө. Би найз чинь хэвээрээ баймаар байна, гуйлгачин болж хувирмааргүй байна" гэж хэлдэг. Одоо би тэр хүний санааг зовоомооргүй байна, өөрийнхөө ч санааг зовоомооргүй байна. Хоёулаа ондоо замаар ороод явчихъя.
- Аав минь та үнэхээр сайхан сэтгэлтэй хүн байна. Таниараа би маш их бахархаж байна. Ихэнхдээ мөнгө зээлдэж авсан нь зээлдүүлсэн хүнтэйгээ үүлзахгүй байхыг хичээдэг. Мөнгө өгсөн нь биш харин мөнгө авсан хүн нь санаа зовдог байхад та тэр хүний санааг зовоохгүй байхыг хүсч байна. Өрөвч нинжин сэтгэл гэж ямар байдгийг таниасаа мэдэж авлаа.

Есөн сарын нэгэн

2009-08-30T04:45:00.000-07:00

                  Алтан навч хийслээ дээ
                  Аяны шувуу буцлаа даа
                  Есөн сарын нэгэн боллоо
                  Ерөөсөө бидний баяр даа

                  Номхон даагаа уналаа даа
                  Номтой цүнхээ үүрлээ дээ
                  Ээждээ үнсүүлээд аавыгаа дагаад
                  Эрдэм сурахаар явлаа даа

... үл хамааран ... :-)

2009-08-27T07:12:00.001-07:00

Цааш унших байгаа шүү!

Laser show

2009-08-24T06:48:00.001-07:00

Сургамжит өгүүлэгүүд

2009-08-22T08:03:00.000-07:00

Жолооний vнэмлэх

Нэгэн жолооний курсийн эзэн багын сайн найздаа жолооний vнэмлэх єгчээ. Тэгээд бvр шалгалтийг нь єгєх байтугай хичээлд нь ч суулгалгvйгээр шvv. Шинэхэн жолоочид vнэмлэхээ очиж авах ч хэрэг гарсангvй. Сайн найз нь тvvнрvv шуудангаар илгээчихэв. Сайхь эр найзынхаа буянаар нэг ч минутийн зарлагагvй жолооч болчихсондоо баярлана. Тэгээд нэгэн єдєр сайн найздаа баярласнаа илэрхийлж ачыг нь хариулахаар замд гараваа. Шинэхэн жолооч салхи татулан сvнгэнэж явтал зам хєндлєн гарч явсан нэгэн жаалыг яaх аргагуй мєргєчихєв. Жаал ч удаан тэссэнгvй. Энэ явдал мань жолоочид том сургамж болсон нь мэдээж. Харин нєгєє эрх мэдлээрээ найздаа vнэмлэх бэлэглэчихдэг, осолд єртсєн хєвгvvний аав болох жолооны курсын эзэнд бvр ч хатуу сургамж болоо биз.

Агаарын бємбєлєг

Бяцхан жаал агаарын бємбєлєг заран зогсоо залуу эрийг ихэд шохоорхон харах зуураа, ямар олон бємбєлєг вэ, надад нэг байдаг ч болоосой гэж бодно. Залуу тvvнийг анзаараад жаал руу дєхєхєд жаал хvv зоригоо чангалан, - Ахаа нанад нэгийг єгєєч гэж гуйлаа. Бємбєлєг худалдагч тvvнийг нэг сонжин хараад, - Чамд мєнгє байхгvй юм уу гэж тоомжиргvйхэн асуучихаад яваад єгєв. Бяцхан хvvгийн урам хугаран эргээд ярж байтал єнєєх бємбєлєгнvvд залуу эрийн гараас мултран хєєрч орхив. Тэгээд замын хажууд ургасан нэгэн том хєгшин модонд орооцолдоод тогтчихлоо. Хvv бємбєлєгнvvдийг ажиж зогсоход, нєгєє бємбєлєг худалдагч, Хvvе жаалаа гэж дуудаад, чи энэ бємбєлєгнvvдйиг модноос авч чадвал нэгийг нь аваарай гэв. Жаалхуу баярлан гуйж очоод модонд авирлаа. Тэгээд ойрхон байсан нэлээд хэсгийг нь авав. Харин тэр дээр нарийхан мєчир дээр тогтсон нэг бємбєлєгт хvрч чадсангуй. Хvv, залууд бємбєлєгнvvдийг єгєєд, -Аль нь минийх вэ, та нэгийг аваарай гэсэн шvv дээ гэв. Залуу доогтой хараад, -Чинийх модон дээр vлдчихлээ жаал минь гэлээ. Хvv санаа алдан модон дээрх бємбєлєг рvv нэг хараад, за яахав модон дээр байгаа ч гэсэн нэг бємбєлєгтэй боллоо гэж бодон санаа алдав.

Бялуу

Би єдрийнхєє талхийг авахаар мухлагт ирэхэд талх арай гарч амжаагvй байв. Талхчин: Та жаахан хулээж байхгvй юу, талх 2-3 минутын дараа гарна гэв. Намайг хvлээж байх зуур нэгэн настайвтар, энгэртээ одон мeдаль зvvсэн, бага зэрэг доголон эр орж ирээд талхчинтай мэндлэн тороо єглєє. Талхчин тvvнд єчигдрийн болов уу гэмээр хуучирсан талх 2-ыг гаргаж ирээд торонд нь хийж єгєв. Би талхчингаас яагаад шинийг єгєєгvйг асуухад талхчин: Єєрєє хусдэг юмаа, их ядуу болохоороо надаас тал vнээр нь авдаг юм гэлээ. Би "Энэ хэн юм бэ?" гэж асуухад, талхчин: Ахмад дайчин, хvv бэр хоёроо автомашины ослоор алдчихаад 2 нялх ихрийг нь харж хоцорсон. Тэгээд тэднийгээ багахан цалингаараа єдий хvртэл тэтгэж яваа хун дээ гэв. Тvvний яриаг сонсоод надад єрєвдєх сэтгэл тєрж, бага ч гэсэн тус болох юм сан гэж бодов. Тэгээд, зєрvvг нь би тєлчихьэ, нэг ч гэсэн удаа шинэхэн талх идэг гэхэд талхчин зєвшєєрєн толгой дохиод талхыг шинээр сольж єгєєд, ах гуай та ч азтай хvн юмаа, єнєєдєр таны ихрvvд шив шинэхэн бялуу шиг талх идэх болно гэв. Євгєн баярлан талхаа авах зуураа, бурхан чамайг ивээг хуу минь, єнєєдєр тэдний тєрсєн єдєр болохыг та яж мэдээ вэ? гэв.

Ухаан

Эрт урдьын цагт Энэтхэгийн нэг ус тугээгч хувинтай дамнуургаарус зєєдєг байжээ. Харин 2 хувингийн нэг нь цоорхой бєгєєд усных нь тал асгархад хурдэг байв. Энэ байдлаасаа цоорхой хувин их ичэд ичиж, харин бvтэн хувин нь єєрєєрєє бахархдаг байв. Иймэрхvv байдлаараа бvтэн 2 жил vргэлжилж, эцэст нь цоорхой хувин тэсч чадалгvй: -Эзэнтэн минь би єєрєєсєє ихэд ичиж байна. Мєн танаасаа уучлалт гуйхыг хvсч байна гэжээ. - Яагаад? гэж усчин асуухад: - Яагаад гэвэл би авч ирэх ёстой усныхаа дєнгєж талыг нь авчирдаг. Тэгээд та миний ийм байдлаас болж авах ёстой мєнгєє бvгдийг нь авч чаддаггvй шvv дээ гэхэд усчин хариуд нь: -Чи буцах замдаа замын хажуу талын цэцгvvдийг хараарай гэв. Цєєрхєй хувин буцахдаа замаа хартал vнэхээр сайхан цэцгvvд ургсан байлаа. Гэсэн хэдий ч хурэх газраа ирэхэд бас л тал устай байсан тул усчнаас дахин уучлал гуйв. Тэгэхэд усчин цоорхой хувингаасаа: " Замын хажууд зєвхєн чиний талд л цэцгvvд ургасан, харин нєгєє хувингын талд цэцэг ургаагvй байгааг ажиглав уу? гэж асуугаад: - Yvнйи учир нь чамайг цоорхой болохоор замын хажуугаар цэцгийн vр суулгасан юм. Ус аваад буцах замдаа чи тэднийг усалж сайхан цэцгvvд ургуулсан. 2 жилийн турш би энэхvv цэцгvvдийг тvvж эзнийхээ гэрт тавьдаг байсан. Хэрвээ энэ сайхан цэцгvvд байгаагvй бол тvvний гэрт аз жаргал авч ирэхгvй байсан шvv дээ, хэмээн єгvvлжээ.

Эхийн хайр

"Би хvvхдээ харж болох уу?" гэж дєнгєж нярайлсан эх асуулаа. Тvvнд єлгийтэй хvvхдийг єгєхєд баярлаж хєєрсєн эх сайтар харахын тулд єлгийг н задлаад цочирдсондоо юу гэж хэлэхээ ч мэдсэнгvй. Эх vрийг харж байсан эмч нvvр буруулан, цонхоор харан зогслоо. Хvvхдийн чих байхгvй байлаа. Хvvхэд vзлэг хийхэг сонсох чадвар нь хэвийн, харин харагдах эрхтэн байгхvй гэж оношилжээ. Тvvнээс хойш он жил урссаар хvv нь том болж сургуульд оров. Нэгэн єдєр сургуулиасаа хар хурдаараа гvйж ирээд ээждээ наалдан гомдолтой нь аргагvй уйлж байлаа... Энэ бол амьдралдаа анх удаа гомдсон хэрэг бєгєєд "Нэг том хvvхэд намайг эрэмдэг" гэсэн гэх нь тэр... Хvv ийм доромжлолыг амссаар єсчээ. Хэдийгээр найз нєхєд нь тvvнд сайн, єєрєє сурлага сайтай байсан ч тэдэнтэй нийлдэггvй байв. Тvvнд ээж нь цаг vргэлж "Бусаддтай нєхєрлє" гэх боловч єрєвдєн хайрласан байдал илт илэрдэг байлаа. Залуу хvvгийн аав эмчтэй уулзан "Одоо ямар ч арга байхгvй ю?" гэж асуухад нь "Хос чих олдвол шилжvvлэн сууулгаж болно" гэжээ. Тиймээс хvvгийнх нь тєлєє хоёр чихээ єгєх хvнийг эрж хайж эхлэв. хоёр жил єнгєрсний хойно нэгэн єдєр аав нь "Хvv минь чамд чихээ єгєх хvнийг аав ээж 2 нь оллоо. Харин хэн чихээ єгснийг бvv асуу" гэж хэллээ. Мэс засал маш амжилттай болов. Шинэ тєрхтэй болсон залуу хvv нийгмийн амьдралд идэвхтэй болж амжилтанд хvрчээ. Тун удалгvй гэрлэж, гадаад харилцааны ажилтан болсон бай на. Олон жил єнгєрсний хойно хvv аав дээрээ оч оод "Надад ийм их тус бол сон хvнийг хэлж єгєєч. Би єдий хvртэл тэр хvний тєлєє юу ч хийсэнгvй..." гэж гуйв. "Чи тэр хvний тєлєє юу ч хийж чадагхvй. Одоохондоо чамд хэлэхгvй" гэж аав нь хариуллаа. Энэ нууцыг олон жилийн турш тайлж чадсангvй. Гэтэл хvvгийн амьдралд гунигт явдал тохиолдов... Ээжийнхээ шарилын дэргэд аавынхаа хамт зогсож байв. Аав нь гараа аажмаар явуулан ээжийнх нь хурэн улаан vсийг ярахад тvvний 2 чих байсангvй. "Ээж нь vсээ тайруулах шаардлагагvй болсон учраас баяртай байсан юм. Тэгээд ч тvvнийг муухай гэж хэн ч хэлээгvй, тийм биз дээ?" гэж аяархан шивнэлээ. Хvний амьдралд гоо узэсгэлэн гэдэг гаднах тєрх байдалд биш, харин дотоод зvрх сэтгэлд байдаг юм.

Тоглоом

Энэ дэлхий дээр хvн тєрєлхтєн vvсч бий болохоос ємнє хvний сайн, муу зан чанарууд юу хийхээ мэдэгхvй дэмий сэлгvvцдэг байлаа. Нэгэн єдєр хэн нэг нь нуугдаж тоглох санал гаргасанд бvгд зєвшєєрсєн байна. Гэтэл СОЛИOТ модонд нvvрээ наан тоолж, Хамгийн тvрvvнд САНДРАЛ паниканд орж хамгийн тvрvvнд таарсан газраа нуугдав. БАЯРЛАХ СЭТГЭЛ цэцэгт хурээлэн дундуур гvж, УЙТГАР ГУНИГ амьдралын хатуу жєтvvг бодон уйлан асгаруулав. АТААРХАЛ болохоор СЭТГЭЛИЙН ХЄЄРЄЛЄЄС зуурсаар єндєр хаданд гарчихав. ГЭНЭН зан модны ард, ЗОРИГ хамгийн єндєр одонд, ХАЙР тэнгисийн мандалд, ШУДАРГА кактусын талбайд нуугдахад, ХУДАЛ ХУУРМАГ чулууны ард нуугдана гэчихээд нэг уулын ард нуугджээ... СOЛИOТ 86-87-88-89... гээд тоолсоор байв. Гэтэл ДУРЛАЛ ганцаархнаа нуугдаагvй vлджээ. 91-92-93... ДУРЛАЛ сандран гvсээр сарнай цэцгийн талбайд нуугджээ. ...98-99-100 СОЛИOТ тоолж дуусаад эргэж хараад хамийн тvрvvнд ХЭРЭГ ДУРЛАМТГАЙГ олов. Тэрбээр хамгийн тvрvvнд хэнийг олох болоо гэж толгойгоо шовоолгосоор байгаад баригдав. ЗАЛХУУ занг олов Тэр модны доор унтаж хоцорсон байлаа. Дараа нь ШУДАРГЫГ кактусын талбайгаас, модны араас ГЭНЭН занг, харин ЭРГЭЛЗЭЭГ хашаан дээрээс олов. Тэр хашааны аль талд нь нуугдах вэ, гэж бодсоор зогсож байв. ДУРЛАЛААС бусад бvгдийг нь олов. Дурлалыг олоогvйдээ галзууртлаа уурлаж, бvх газрыг нэгжсэн боловч тvvнийг олсонгvй. АТААЦХ зан ДУРЛАЛД атаархан сарнай цэцгийн талбайд нуугдсан гэж СОЛИЄТ чихэнд сэмхэн шивэгнэжээ. СОЛИЄТ гартаа жад бариад тийш гvйж ДУРЛАЛЫГ хармагц уурлан тvvн рvv шидтэл нvдийг н оночихов. Тэгээд vнэхээр харамсаж "Би юу хийхих нь энэ вэ?, ях вэ?" гэж асуухад нь ДУРЛАЛ, "нэгэнт чи миний нvдийг эргvvлж єгч чадахгvйгээс хойш амьдралын минь туршид хєтєч минь бол" гэжээ... ТЭР цАГААС ХОЙШ ДУРЛАСАН ХУН СОХОР ЮМ ШИГ БОЛЖ, юу ч ХИЙХЭЭС БУц АХГYЙ СОЛИOТOЙ БОЛДОГ БОЛЖЭЭ.

Харьцангуй давуу талын зарчим

2009-08-22T02:34:00.000-07:00

Харьцангуй давуу талыг тодорхойлохын тулд дор хаяж хоёр бараа, мөн тухайн хоёр бүтээгдэхүүний хязгаарлагдмал нөөцийн хүрээнд үйлдвэрлэдэг хоёр бүс газар байх шаардлагатай шаардлагатай. Жишээлбэл, Ehrenberg and Smith (1997), page 136 –д тодорхойлсон жишээг авч үзье.

Хоёр барааг нь хүнс болон хувцасыг авч үзэх ба хүнсний үнэ нь АНУ-д 0.50 нэгж хувцастай тэнцүү бол хувцасны үнэ нь 2 нэгж хүнстэй тэнцүү болно. Мөн Хятад улсад хүнсний үнэ 1,67 нэгж хувцастай тэнцүү бол хувцасны үнэ 0,60 нэгж хүнстэй тэнцүү гэж үзнэ. Эндээс бид АНУ бол хүнс үйлдвэрлэлд харьцангуй давуу талтай, харин Хятад улсын хувьд хувцас үйлдвэрлэхэд харьцангуй давуу талтай гэдгийг харж болно. Энэ нь АНУ хязгаарлагдмал нөөцөө хүнс үйлдвэрлэхэд зарцуулж, харин Хятад улс хязгаарлагдмал нөөцөө хувцас үйлдвэрлэхэд зарцуулаж хоорондоо худалдаа хийвэл энэ нь хязгаарлагдмал нөөцийн хувьд хамгийн үр ашигтай хуваарилалт болохоос гадна ашгийг бууруулахгүйгээр хүнс бас хувцасны үнийг илүү бага байлгах боломжтой.

Алдарт эдийн засагч Дэвид Рикардо 1800-аад оны үед Британийн ноос болон Португалийн дарсны жишээн дээр үүнийг тодорхойлсон.

Төрсөн өдөр

2009-08-20T21:26:00.000-07:00

Найман сард төрсөн найзууддаа төрсөн сарын мэнд баярын мэнд хүргье.

5-нд Болорцэцэг - Боожий (СЭЗДС, БЭЗ)
9-нд Уужимзаяа - Заяа (Тосонцэнгэл, 1-р сургууль)
10-нд Мөнхзаяа - Заяа (СЭЗДС, БЭЗ)
10-нд Оюунболд - Вааяа (Тосонцэнгэл, 1-р сургууль)
11-нд Ганбаяр - Гамбаа (Тосонцэнгэл, 1-р сургууль)
15-нд Ганзул - Зулаа (СЭЗДС, БЭЗ)
15-нд Түвшинжаргал – Жаргаа (Тосонцэнгэл, 1-р сургууль)
20-нд Бямбатогтох - Бямбаа (СЭЗДС, БЭЗ)
20-нд Ган-Эрдэнэ - Ганаа (СЭЗДС, БЭЗ)
22-нд Өнөболд - Өнөө (СЭЗДС, БЭЗ)

Төрсөн өдрөөрөө гоё баярласан уу?, баярлаж байна уу?, баярлаарай!

Форекс зах зээлийн талаарх е-номнууд

2009-08-01T05:40:00.000-07:00

Форексийн талаарх е-номнуудыг татаж авах боломжтой боллоо. Эдгээр форекс е-номнууд нь форекс зах зээл, техник болон суурь шинжилгээнүүдийн талаарх үндсэн мэдээллүүдээр хангана. Эдгээр бүх номнууд нь шинэ форекс арилжаачидад зөвлөгч байж чадах ба туршлагатай арилжаачидад тийм ч хэрэгтэй биш байж болно :-).

Бүх форекс е-номнууд нь .pdf форматтай байгаа. Эдгээр е-номнуудыг нээхэд Adobe Acrobat Reader шаардлагатай. Зарим е-номнуудыг зиплсэн :-) (zipped) байгаа.

Эхлэн суралцагчидад зориулсан форекс номнууд

Candlesticks For Support And Resistance — John H. Forman. Лаа хэлбэрийн графикийн үндсэн мэдээлэллүүдийн талаар

Online Trading Courses —Jake Bernstein. хамгийн анхан шатны хичээл

Commodity Futures Trading for Beginners —Bruce Babcock.

Hidden Divergence —Barbara Star, Ph.D.

Peaks and Troughs —Martin J. Pring.

Reverse Divergences And Momentum —Martin J. Pring.

Strategy:10 — W. R. Booker болон Co. бага эрсдэл, өндөр өгөөжтэй форекс арилжааны стратегийн талаар

The NYSE Tick Index And Candlesticks —Tim Ord.

Trend Determination — John Hayden.

The Original Turtle Trading Rules — OrignalTurtles.org.

Introduction to Forex—1st Forex Trading Academy. Форекс зах зээл дээр өргөн хэрэглэгддэг стратегиудын талаар болон эдгээр стратегиудыг амжилттай хэрэглэхэд шаардлагатай алхамууд болон хэрэгсэлүүдийн талаар

The Six Forces of Forex —Scott Owens. Форекс арилжааны үндсэн болон гол асуудалуудын талаар жижиг е-ном

Study Book for Successful Foreign Exchange Dealing —Royal Forex.

Forex. On-Line Manual for Successful Trading — unknown author. Техник болон үндсэн шинжилгээнүүдийн техникүүдийн талаар маш нарийн мэдээллүүдийг агуулсан.

18 Trading Champions Share Their Keys to Top Trading Profits — FWN. Форекс эхлэн суралчигчидад зориулсан шилдэг 18 арилжаачны нууцын талаар

The Way to Trade Forex — Jay Lakhani. Шинэ арилжаачидын ажиллаж чадах хэмжээний зарим техник болон стратегуудын талаар

The Truth About Fibonacci Trading — Bill Poulos. Fibonacci-ийн дарааллын талаарх үндсэн мэдээ баримтууд болон форекс арилжааны хэрэглээний талаар

Ерөнхий форекс зах зээлийн талаарх номнууд

Энэ хэсэг дэхь эдгээр форексийн номнууд нь форекс болон санхүүгийн арилжаануудын ерөнхий ойлголтуудын талаарх өгүүлнэ. Мөн энэ хэсгийн онцлог нь зөвхөн эхлэн суралцагчидад биш туршлагатай арилжаачидад ч форекс зах зээл дээрх өөрсдийн мэдлэгээ дээшлүүлэх болон мөн шинэ зүйлсийг сурч мэдэхэд туслах болно.

Screen Information, Trader Activity, and Bid-Ask Spreads in a Limit Order Market — Mark Coppejans болон Ian Domowitz. Limit Order буюу хязгаартай захиалгыг ашиглаж арилжаанд оролцох.

Strategic experimentation in a dealership market — Massimo Massa болон Andrei Simonov.

Limit Orders, Depth, and Volatility —Hee-Joon Ahna, Kee-Hong Baeb болон Kalok Chan нар.

Reminiscences of a Stock Operator — Edwin Lefevre. Санхүүгийн арилжааны шилдгийн шилдэг ном

Market Profile Basics —Jayanthi Gopalakrishnan.

Quote Setting and Price Formation in an Order Driven Market —Puneet Handa, Robert Schwartz болон Ashish Tiwari.

Phantom of the Pits — Arthur L. Simpson. Зах зээл болон арилжааны талаарх ерөнхий ойлголтууд

An Introduction to Market Profile and a User's Guide to Capital Flow Software —J. Peter Steidlmayer болон Ted Hearne.

The Effect of Tick Size on Volatility, Trader Behavior, and Market Quality —Tavy Ronen болон Daniel G. Weaver.

Trading as a Business —Charlie Wright.

What Moves the Currency Market? —Kathy Lien. Богино болон урт хугацаанд арилжаанд оролцох хэлбэрээ сонгоход туслах эдийн засгийн хүчин зүйлсийн талаар

Macroeconomic Implications of the Beliefs and Behavior of Foreign Exchange Traders —Yin-Wong Cheung болон Menzie D. Chinn.

All About the Foreign Exchange Market in the United States —Sam Y. Cross. 1998 онд Нью-Иоркийн Холбооны Нөөцийн Банкны санаачилсан форекс зах зээлийн ерөнхий дүгнэлт

Арилжааны үе дэхь сэтгэл зүйн талаарх номнууд

Форекс арилжаачидын хувьд сэтгэлийн хөдөлгөөнөө барьж байх нь маш чухал байдаг. Энэ хэсгээс форекс арилжаанд оролцоход сэтгэл зүй болон санхүүгийн арилжааны үе дэх сэтгэл хөдлөлөө хянах талаарх номнуудыг унших боломжтой. Ингэснээр өөрийгөө удирдаж тайван байлгах болон арилжааны урт хугацааны зорилгоо тодорхойлоход суралцах болно. Эдгээр номнууд нь бүх түвшиний арилжаачидад зөвлөгч байж чадна.

A Course in Miracles — unknown author. Магадлалын талаарх Христийн онол, дүгнэлт

Thoughts on Trading — Joe Ross. Санхүүгийн арилжааны талаарх зарим нэг ерөнхий зүйлс

Calming The Mind So That Body Can Perform —Robert M. Nideffer, Ph.D.

Emotion Free Trading — Larry Levin. Их л чухал юм шиг байна даа .

Lifestyles of the Rich and Pipped —Rob Booker & Kim Shaftner, M.D.

The Miracle of Discipline —W.R. Booker & Co.

Zoom in on Personal Trading Behavior And Profit from It —Linda Bradford Raschke.

The Woodchuck and the Possum —Rob Booker.

25 Rules Of Forex Trading Discipline —Douglas E. Zalesky.

Stop Losses Are For Sissies —W. R. Brooker & Co. Форекс арилжааны үеэр үлэмж хэмжээний алдагдлыг хэрхэн зогсоох талаар нилээд сайн бичигдсэн ном

Your Personality and Successful Trading —Windsor Advisory Services. Санхүүгийн арилжааны үеэрх сэтгэл зүй болон сэтгэл хөдлөлийн талаар

The Disciplined Trader. Developing Winning Attributes. —Mark Douglas.

Миний хамгийн анхны зураг

2009-08-01T01:48:00.000-07:00

Тэргүүлэгч vs. Хоцрогдолтой үзүүлэлтүүд

2009-07-22T17:28:00.000-07:00

Тэргүүлэгч үзүүлэлтүүд

Conference Board-аас сар бүр гаргадаг тэргүүлэгч үзүүлэлтүүдийн нийлбэр индекс (the composite index of leading indicators) нь ирэх саруудад болох магадлалтай эдийн засгийн өөрчлөлтүүдийг урьдчилан таамаглахад хэрэглэгддэг. Тус индекс нь ерөнхий эдийн засаг өөрчлөгдөхөөс өмнө өөрчлөгдөх хандлагатай байдаг дараах арван үзүүлэлтээс бүрдэнэ.

1. Үйлдвэрлэлийн ажилчидын дундаж ажилласан цаг, долоо хоногийн дундажаар
2. Ажилгүйдлийн даатгалд хамрагдах өргөдлийн тоо, дундажаар
3. Хэрэглэгчидийн бараа материал худалдан авах захиалгын дүн
4. Шинэ эд бараа, таваарыг үйлдвэрлэгчээс худалдагчид хүргэх хурд
5. Хамгаалалтын бус үйлдвэрлэлийн хэрэгсэлийн шинэ захиалгы дүн
6. Оршин суугчидад олгосон шинэ барилга барих зөвшөөрлийн дүн
7. S&P 500 хувьцааны индекс
8. Инфляци болон түүнд тохируулсан мөнгөний нийлүүлэлт (M2)
9. Урт болох богино хугацааны хүүгийн түвшиний хоорондын далайц
10. Хэрэглэгчийн мэдрэмж

Эдийн засгийн оролцогчидын олонхи нь ойрын ирээдүйд юу болохыг таамаглахын тулд тэргүүлэгч үзүүлэлтүүдийн нийлбэр индексийг ашигладаг. Тэргүүлэгч үзүүлэлтүүдийн нийлбэр индексийг бизнесийн мөчлөг болон ерөнхий эдийн засгийн нөхцөл байдалтай холбож үзэх замаар хөрөнгө оруулагчид болон бизнес эрхлэгчид шийдвэр гаргахдаа ашигадаг.

Хоцрогдолтой үзүүлэлтүүд

Conference Board-аас сар бүр гаргадаг хоцрогдолтой үзүүлэлтүүдийн нийлбэр индекс нь өнгөрсөн сарууд дахь эдийн засгийн өөрчлөлтүүдийн чиглэлийг баталгаажуулдаг. Энэ индекс нь ерөнхий эдийн засаг өөрчлөгдсөний дараа өөрчлөгдөх хандлагатай байдаг дараах үзүүлэлтүүдийдээс бүрдэнэ.

1. Худалдааны болон үйлдвэрлэлийн салбарт олгогдсон зээлийн төлөгдөөгүй байгаа дүн
2. Үйлчилгээний салбар дахь хэрэглээний үнийн индексийн өөрчлөлт
3. Нэгж хөдөлмөрийн гарц дахь хөдөлмөрийн зардлын өөрчлөлт
4. The ratio of manufacturing and trade inventories to sales made
5. Хэрэглэгчидэд олгосон зээлийн төлөгдөөгүй байгаа дүн болон хувийн орлогын харьцаа
6. Банкны зээлийн суурь хүүний (prime rate) өөрчлөлтийн дундаж
7. Ажил эрхлэлтийн дундаж хугацаа

Тэргүүлэгчи үзүүлэлтүүдийн нийлбэр индекс нь ирэх сарын эдийн засгийн үйл ажиллагааг хэмжиж таамаглаж байхад хоцрогдолтой үзүүлэлтүүдийн нийлбэр индекс нь үйл явдлууд болоод өнгөрсний дараа буюу одоогийн эдийн засгийн нөхцөл байдлыг үнэлсэн эдийн засагчидын үнэлгээг баталгаажуулахад хэрэглэгддэг.

Форекс эдийн засгийн календарыг унших

2009-07-22T03:34:00.000-07:00

Эдийн засгийн календар нь одоогийн мэдээ, тоо баримтууд нь ирээдүйн валютын ханшид хэрхэн нөлөөлөхийг судлах зорилготой.

Таны арилжиж байгаа валютын хосд нөлөөлөгч мэдээ, баримтуудын гардаг цаг хугацааг мэдэж байх нь чухал. Чухал мэдээллүүд гарсан даруйдаа л зах зээлийu хөдөлгөөнд оруулдаг. Зах зээлд нөлөөлөх чадвар нь тухайн мэдээн дэхь “гэнэтийн хүчин зүйлс”-ээс хамаарна.

Зах зээлд нөлөөлөх өндөр чадвартай мэдээ баримтууд гарч ирсэн тохиолдолд тухайн валютын ханшид ямар замаар, яаж нөлөөлөхийг нь сайн мэддэг байх хэрэгтэй. Хугацааны ихэнхд нь нөлөөллийн хүч багатай мэдээ баримтууд байдаг тул зах зээл харьцангуй тогтвортой байдаг.

Эдийн засгийн календар дахь “Forecast” гэсэн багана нь мэдээ гарах өдрийн байдлын урьдчилсан таамаглалыг харуулдаг. “Actual” багана нь мэдээ гарсаны дараах бодит нөлөөллийг харуулдаг. Энэ нь урьдчилсан таамагласан утгатай (Forecast values) харьцуулж харах боломжыг олгодог.

Эдийн засгийн мэдээ мэдээллийн нөлөөлөл ихэвчлэн 1-3 минутанд (зах зээлд нөлөөлөх өндөр чадвартай бол) үргэлжлэх ба зах зээлийн тогтворгүй байдал 5-10 минутын дотор шинэ тэнцвэрт ордог.

Хүн өөртөө хэрцгий дайсан

2009-07-19T06:47:00.000-07:00

Байгаль дахь амьтдын дотроос оюун ухаантай нь хүн боловч дээд зэргийн ухаангүй, дэндүү тэнэг үйлдлийг үйлдэнэ. Хүний дайсагнасан үйлдэл хэмжээ хязгаараа алджээ. Хүн гурван тийш дайсагнана.

1. Өөр хоорондоо дайсагнана.
2. Өлгийдөж авсан байгаль эхдээ дайсагнана.
3. Өөрөө өөртөө дайсагнана.

Дайн тулаан, аллага хядлага, хүчирхийлэл хэлмэгдүүлэл зэрэг хүмүүсийн өөр хоорондын дайсагнал эцэстээ юунд хүргэдгийг түүхийн үнэн зүрхэн дундуур хар мөр татуулан, тодоос тод тольдон харуулна. Хүмүүс хоорондын эв эвдсэн дайсагнал, эцэс төгсгөлгүй эвдрэл цусан гол урсгаж, ясан овоо босгосныг үеийн үед мартах учиргүй. Буурал түүхээс авах хамгийн том бөгөөд хамгаас чухал сургамж энэ. Үндэстэн ястан, шашин шүтлэгээрээ хуваагдан өөр хоорондоо дайсагнасан утга учиргүй мунхаглалаас хохирсон, хохирч байгаа хүмүүсийн хувь заяа туйлын хөөрхийлөлтэй. Танхай балмад үйлдлийн золиос болсон хүмүүсийн тоо толгой бидний толгойтой үсний тоо ширхгээс аль хэдийн давсан байлгүй. Тэр бүхэн хүмүүсийн мунхаг ухаан бодлоос үүссэн байдаг нь халаглан харамсмаар. Мунхаг ухаан бодлын гаслант үр тооцож болох хэмжээ хязгааргүй. Мунхгийн хороос амьдрал биш үхэл л ялгарна. Мунхаг хүнээс хайр нэхэж байгаа хүмүүс өөрөө мунхаг. Учир нь оргүй зүйлийг тэд нэхэж байна. Мунхаг хүнээс ёс суртахуун шаардаж байгаа бол нийгэм өөрөө мунхаг. Учир нь огт байхгүй, ор бүтэхгүй зүйлийг шаардаж байна. Мунхгийн үндэс үзэн ядахуйн хөрсөнд хэт гүн суусан нь хүмүүст үзэшгүй бузар гай гамшиг тарьж байна. Хүн бүр өөрт үүрлэн хоргодсон мунхгийн үндсийг таслахыг хичээг.

Хүн, “хоёр зүйлээс айх хэрэгтэй. Нэг нь хүчтэй дайсан. Нөгөөх нь хар санаат нөхөр”. Өчигдөрхөн миний өр зүрхний нөхөр мэт байсан анд өнөөдөр өстөн дайсан болчихсон байвал нэг их гайхаад хэрэггүй. Яагаад гэвэл “гол төлөв нөхрөөс дайсан буй болдог” юм. Ойр дотны хүн чинь сэтгэл буруулан, санаагаа хувиргавал нөхөр байсан нэгнээ алдаад зогсохгүй дайсан нэгээр нэмэгдлээ гэж тооцохоос аргагүй. “Дайсан болсон ойрын хүн хартан дайснаас илүү аюултай” гэдгийг мэд. Ер нь хамгийн ойр байгаа хүмүүсийн дунд хамгийн хүчтэй дайснууд бий гэж ярьдаг. “Бидний жинхэнэ дайснууд өөрсдийн маань дотор байдаг” гэсэн үг байна. Тийм болохоор ойр тойрны хүмүүсээсээ үргэлж болгоомжилж явахыг оймс илүү илээсэн ахмадууд сургаж, нөхөр мэт дүр эсгэдэг дайсан нэн аюултай гэдгийг анхааруулж иржээ. Ойр дотно хүмүүсийн дайсагнал онцгой эвлэршгүй байдаг нь маргашгүй үнэн билээ. “Зарим хүнийг найз гэснээс дайсан гэж тооцох нь ашигтай байдаг” гэж их зохиолч Ф.М.Достоевский бичсэн байна. Сэрдэж сэжиглэж байгаагүй дайсан бүхнээс аюултай. Нүүрэн дээрээ үнэнч нөхрийн хуурамч царай гаргаад нүүрнээс далд үнэмшмээргүй муу муухайг бодож сэдэж суудаг андын багтай дайснаас бүр их болгоомжил. Ил дайснаас биеэ хамгаалах арай хялбар, далд дайснаас биеэ хамгаалах нь амаргүй. Учир нь “далд дайсагнал илэрхийгээсээ илүү аюултай” байдаг. Дайсны хүчийг зөв үнэлэн тооц. “Хүчин мөхөс дайсан хөнөөл учруулж чадахгүй гэж бодох нь очноос түймэр үүсэхгүй гэж бодохтой адил”. Аминдаа тулахаар хулгана хүртэл муурыг хазаад авдаг юм.

Хүн төрөлхтөн “байгалийг гагцхүү түүний хуульд захирагдах замаар ялж болно” гэдгийг ухааралгүй, өөрсдийн хуулиар ялахаар тэнэглэж, байгаль ээждээ дайсагнаж ирэв. Байгалийг өөрсдийн мулгуу ухаанаар ялж, хүсэл зорилгодоо захируулах гэсэн хүний ухаангүй үйлдэл бүхэн хариу шангаа хатуухан хүртэж байна. “Байгаль бүдүүн бараг байдлыг тэвчдэггүй ба алдааг өршөөдөггүй” гэдэг нь үнэн ажээ. Манай цэнхэр гаригт экологийн доройтлын аюул нүүрлэсээр байгаа гэдгийг хүссэн хүсээгүй хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй. Уур амьсгалын өөрчлөлт, дулаарал, цөлжилт, хуурайшил, цэвэр усны хомсдол, хүлэмжийн хийн нөлөөлөл бүгдээрээ хүмүүсийн байгаль эхдээ дайсагнасан, бодлогогүй үйлдлээс эхтэй. Хэт хожимдож, хэтэрхий оройтоогүй дээрээ эрхбиш ухаарч сэхээрэх цаг нь болсон байна.

“Байгаль үг хэлдэггүй боловч өөрийгөө төлөөлүүлэн ярьдаг хэл, мэдэрдэг зүрхийг бүтээдэг”. Одоо мэдэрдэг зүрх нь хүний ухвар мөчид хэрэгт аюулын харанга дэлдэж, ярьдаг хэл нь урьдын хийсэн бүхэнд харуусч улаан зүрх чинь урагдах мөч ирнэ гэж сэрэмжлүүлэн, түмэнтээ уучлашгүй хэрэг үйлдэж байгааг анхааруулж байна. Хүн төрөлхтөн байгаль эхийнхээ өвөр дээр бурханлиг жаргалд умбах уу, тамын харанхуйд унах уу гэдгээ сонгох сонголтын өмнө байна. Салхийг чулуугаар дарж болдоггүйн адил байгаль эхийн том, бага ямар ч гамшигийн өмнө бид хөөрхийлөлтэй арчаагүй хүчин мөхөс билээ. Байгаль эхдээ дайсагнах нь өөртөө дайсагнаж байгаатай утга нэг. “Хүн-байгаль дэлхийн дээд бүтээгдэхүүн. Гэвч хүн байгалийн нандин бүхнээр цэнгэхийн тулд эрүүл, хүчтэй, ухаантай байх ёстой”.

Цөөн биш хүн эрүүл, хүчтэй, ухаантай байх боломжийнхоо эсрэг өөрөө өөртөө дайсагнан тэмцэж байдаг нь хэтэрхий ухвар мөчид хэрэг. “Эрүүл хүн – байгалийн хамгийн үнэт бүтээл”. Хүмүүс эрүүл мэндийнхээ эсрэг санаатайгаар дайсагнана. Тэд архи арван насыг, тамхи таван насыг авна. Архичин хүний зүрх алаг цоохор, тамхичин хүний уушиг тарлан цоохор, архи, тамхи эрүүл мэндийн дайсан гэдгийг мэддэг, ярьдаг мөртлөө энэ хоёр хорыг хоол унд мэт хэрэглэж, хайран биеэ сүйтгэнэ. Архи, тамхинаас дутуугүй эрүүл мэндийг хорлодог өөр хоёр дайсан бий. Энэ нь хөдөлгөөний хомсдол, хоолны илүүдэл хоёр. “Хүний байгалийн мөн чанар нь хөдөлгөөнд оршино. Огт хөдөлгөөнгүй байх нь үхэл гэсэн үг”. Их идсэнээр урт наслахгүй, хоол хэтэрвэл хор. “Хүн идэхийн тулд амьдардаггүй, харин амьдрахын тулд иддэг”.

Өөрийн биеэ өөд татан, урагш ахин дэвжих замд арчаагүй байдал, сурч мэдэх тэмүүллийн хомсдол саад болж, саатуулан хөндөлсөнө. Арчаагүй байдал адгаас адаг дайсан. Арчаагүй байдалд хүлэгдсэн хүнийг авралын од гэрэлтүүлэн гийгүүлэхгүй. Сурч мэдэх тэмүүллийн хомсдолд орсон хүн суусан газраасаа хөдлөхгүй. Мэдэхгүй, чадахгүйн дарамтан дор мөнхөд зовж явахад хүрнэ. Хэн байх нь ялгаагүй, хэний хүүхэд байх нь хамаагүй өнгөрснийг мэдэхгүй, өнөөг ойлгохгүй, ирээдүй нь тодорхойгүй байж хэрхэвч болохгүй. Бидэнд байгаа хамгийн хүчирхэг хөрөнгө бол бидний оюун ухаан. Оюун ухаанаа байнга цэнэглэн, үргэлж хөгжүүлээд байх юм бол маш их баялгийг нүд ирмэхийн зуур олоод өгч чадна. Өөрт байгаа хүч чармайлтаа дайчлахгүй үлбэгэр сулбагар амьдралын хэвшлээр өдөр өнгөрөөх нь өөдлөх замд чинь тээглэх өстөн дайсан яах аргагүй мөн. Хичээнгүй хүч чармайлт гайхалтай үр дүнд хүргэдэгт эргэлзээ байхгүй. Залхахыг мэдэхгүй идэвх чармайлт гаргасны үр дүнд амжилт олно. Хэчнээн авьяаслаг хүн байлаа ч тогтворгүй, тэвчих хүч дутагдах аваас авьяас чадваргүй ч байнга чармайдаг хичээнгүй хүнд ялагддаг. “Аажуу удаан алхдаг нь алс хол газар хүртэл очиж чаддаг” гэх Итали ардын цэцэн үг бий.

Аймхай хулчгар зан бүтээлч үйлсийн дайсан. “Хулчгар зан маш их хортой. Яагаад гэвэл, тэр нь ашигтай үйлдэл хийх санаа зоригийг саатуулдаг”. Айдас бүрийн өмнө өвдөг чичрүүлэн бууж өгөөд байвал амжилт олно гэж бодож санахын хэрэггүй. Айдсыг ялан дийлэх сэтгэлийн тэнхээтэй байх хэрэгтэй. Аливаа айдсыг зүрх зоригоо хөвчлөн байж ялж дийлнэ. “Хүн айдсыг хэдийчинээ ялна, тэрээр төдийчинээ хүн байдаг”.

Тэвчээргүй зан урагшлах замд садаа болж, амжилт олоход арагш чангаана. “Бүхнийг тэсвэрлэн давах чадвартай хүн бүхнийг шийдэж чаддаг”. Тэвчээргүй хүн үйл хэргийг эхлээгүй байхдаа хийх гэж агадан сандран яардаг ч эцсийг нь үзэж гүйцээлгүй няцдаг. Тэвчээргүй зан тэрсэлдэх дайсан адил хортой. “Тэвчээр гашуун ч түүний үр шим нь чихэр мэт амттай байдаг”.

Хүний бодол сэтгэлийг боож цоожлон, бүтээлч оролдлогыг хааж түгжин, гар хөлийг хүлж багладаг заналт дайсан бол залхуурал. Хүмүүсийн хамгийн амархан эвлэрдэг гажгуудын нэг нь мөн л залхуурал. Залхуугаас заяа зайлдаг болохоор залхуурах гажгийг засч залруулан, ялан дийлэхгүйгээр сайн сайхан амьдрал хий хоосон хүсэл мөрөөдөл төдий үлдэнэ. Хэн ч гэсэн залхууралгүй, хичээн зүтгэж мэрийвэл хүссэн зорьсон өөдөө итгэл төгс урагшлана. Оюуны залхуурал онцгой хорлолт дайсан. Сурч мэдэхгүй бол тас харанхуй өрөөнд тэмтчин яваа хүн мэт. Бодож сэтгэхгүй бол буусан бууринаасаа нүүж, байсан байрнаасаа хөдлөхгүй. Мөрөөдөл тэмүүлэлгүй бол мөхөс нэгэн байсаар хорвоог туулна. Зорьсон зорилгогүйгээр зол жаргалыг олохгүй. Бага зорилгоор их хэргийг бүтээхгүй. Оюун санааны саруул орон зайд залхуугийн гамшиг үүрлэвэл заяа тавилан чинь төөрч, хувь хишиг дутна. “Хүн их төлөв өөртөө хэрцгий дайсан болдог”. Өөртөө дайсагнасан хүн өнийн жаргалыг эдлэхгүй. Өөрөө өөртөө дайсагнах биш, өөрөө өөртөө тусал!

Форекс телевиз

2009-07-16T06:37:00.000-07:00

Forex News Powered by ForexTV.com

Live Indices

2009-07-16T00:45:00.000-07:00

Cross Rates Powered by CFDS Pros - The CFDS Trading Portal.

Эдийн засгийн календар

2009-07-14T16:16:00.000-07:00

Эдийн засгийн календар Powered by Forexpros.com, Copied by Ambaga :-)

Форекс эдийн засгийн үзүүлэлтүүд

2009-07-08T19:41:00.000-07:00

Форекс зах зээл дэхь суурь шинжилгээний хэрэгжилт нь эдийн засгийн үзүүлэлтүүдээр дамжин хэрэгжидэг. Эдгээр үзүүлэлтүүд нь тухайн улсынхаа эдийн засаг болон таны арилжихыг хүсч байгаа валютын нөхцөл байдлыг харуулдаг.

Эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг засгийн газрын хэсгүүд (хороодууд) болон хувийн компаниуд гаргадаг. Эдгээр статистикууд нь хөрөнгө оруулагчид форекс зах зээлийн ирээдүйн өөрчлөлтийг урьдчилан таамаглахад ашиглагддаг. Форекс эдийн засгийн үзүүлэлтүүд нь тогтмол хугацаанд гардаг ба онлайн форекс арилжаачид ч мөн эдийн засгийн индикаторуудыг хөтөлдөг.

Маш олон хүн тэдгээрийг ашигладаг учраас форекс эдийн засгийн үзүүлэлтүүд нь форекс арилжааны зах зээл дэхь валютын үнэд нилээд том нөлөөтэй байдаг. Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд нь нилээд төвөгтэй санагддаг учраас ихэнх арилжаачид суурь шинжилгээг ашигладаггүй. Хэдий тийм боловч дараах энгийн зааварууд нь танд форекс эдийн засгийн индикаторуудыг хялбараар ойлгоход туслах болно.

Форекс эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг хэрэглэж эхлэх

Юун түрүүнд та чухал гэсэн форекс эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийн гардаг өдрийг нь мэддэг байх хэрэгтэй. Тэгээд эдийн засгийн сэтгүүлүүдийн нэгийг нь захиалах ба та хамгийн гол хүчин зүйл бол цаг хугацаа гэдгийг санах хэрэгтэй. Хэрвээ та JPY-аар арилжаанд оролцох гэж байгаа бол тухайн валютынхаа хэв шинж чанартай холбоотой форекс эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг харах шаардлагатай.

Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд бүр нь танд эдийн засгийг нөхцөл байдлын талаар хэлж байдаг ба мөн валютын ханшийн ирээдүйн өөрчлөлтийг танихад тус дөхөм болдог. Тэгэхээр эдгээр үзүүлэлтүүд нь яг юуг заадаг (хэмждэг) болохыг нь нарийн мэддэг байх хэрэгтэй. Жишээлбэл, ДНБ нь эдийн засгийн өсөлтийг хэмждэг бол ХҮИ буюу хэрэглээний үнийн индекс нь инфляцийг хэмждэг.

Тухайн улсын валюттай холбоотойгоор үзүүлэлт тус бүрийн ач холбогдол нь өөр өөр байдаг. зарим валютын ханшид хамгийн ихээр нөлөөлдөг үзүүлэлт нь инпляци байхад заримых нь хувьд ажил эрхлэлтийн түвшин байх жишээтэй. Эдгээрийн талаар илүү ихийг мэдэхийг хүсвэл илүү олон төрлийн ном болон онлайн хөтөч гарын авлагуудыг уншиж судлах шаардлагатай.

Эдийн засгийн тэргүүлэгч үзүүлэлтүүд, мөн хоцрогдолтой үзүүлэлтүүд гэж байдаг. Форексд тренд нь тогтохоос өмнө өөрчлөгддөг үзүүлэлтийг тэргүүлэгч үзүүлэлт гэж нэрлэдэг бол эдийн засаг өөрчлөгдсөнийн дараа өөрчлөгдөж тодорхой хэлбэрт ордог үзүүлэлтийг хоцрогдолтой үзүүлэлт гэнэ. Валютын ханшийн өөрчлөлтөд энэ хоёр төрлийн үзүүлэлтүүд хоёулаа чухал нөлөө үзүүлдэг.

Голлох форекс эдийн засгийн индикаторууд

• Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) – Тухайн улсын нутаг дэвсгэр дээр дотоодын болон гадаадын компаниудын үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн үйлчилгээнүүдийн нийлбэр.

• Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн – Үйлдвэрлэлийн өөрчлөлт, аж үйлдвэрийн багтаамж болон тухайн улсын үйлдвэрийн болон олборлолтын нөөцийг хэмждэг.

• Purchasing Managers Index (PMI) – Тухайн улсын үйлдвэрлэлийн нөхцөл байдал, шинэ захиалга орж ирэх байдал, нийлүүлэгчийн хүргэлтийн хугацаа, бараа материал, үнэ, ажил эрхлэлт, экспортын захиалга болон импортын захиалга зэргийг сар бүрийн индекс.

• Үйлдвэрлэгчийн үнийн индекс (producer price index) – үйлдвэрлэлийн секторын үнийн өөрчлөлтийг харуулдаг хэмжигдэхүүн.

• Хэрэглээний үнийн индекс (ХҮИ) – Хэрэглээний сагсан дахь бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээний үнийн ерөнхий түвшиний өөрчлөлтийг хэмждэг хэмжигдэхүүн.

• Ажил эрхлэлтийн зардлын индекс - Ерөнхийдөө бизнес эрхлэлтийн зардлыг хэмждэг. Энэ нь ажилчдын цалин, ажил эрхлэлтийн ашиг, ажлын урамшуулал (нөхөн олговор) зэрэг хэд хэдэн чухал гэсэн хэмжигдэхүүнүүдийн сарын өөрчлөлтийг илэрхийлдэг.

Recession болон Depression-ийн ялгаа

2009-07-08T00:10:00.000-07:00

Эдийн засагчидийн дунд яригддаг нэг онигоо бий: Хэрвээ таны хөрш ажилгүй болвол recession буюу уналт, харин та өөрөө ажилгүй болвол depression буюу хямрал болно гэсэн үг :-).

Уналт болон хямрал гэсэн энэ хоёр нэршилийн ялгааг хүмүүс нэг энгийн шалтгааны улмаас сайн ойлгож чаддаггүй: Тэр бол нийтлэг хүлээн зөвшөөрөгдсөн тодорхойлолт байдаггүйтай холбоотой юм. Хэрвээ та 100 эдийн засагчаас уналт (recession) болон хямрал (depression)-ний талаар асуувал та 100 ялгаатай хариулт авч ч болно. Би (би ч гэж http://economics.about.com/ л дээ. :-).) одоо энэ хоёр нэршилийн хоорондын ялгааны талаар ихэнх эдийн засагчидын хүлээн зөвшөөрдөг тайлбарыг өгөх гэж байна.

Уналт (Recession): Энгийн тодорхойлолт

Уналт (Recession)-ийн энгийн тодорхойлолт бол ДНБ нь хоёр болон түүнээс олон улирлаар буурсан үзүүлэлттэй гарах үзэгдэл юм гэсэн байна.

Энэ тодорхойлолт нь хоёр шалтгааны улмаас ихэнх эдийн засагчидаар хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй байгаа юм. Эхний шалтгаан нь, энэ тодорхойлолт нь бусад хувьсагчидад анхаарал хандуулдаггүй. Жишээлбэл, ажилгүйдлийн түвшин болон хэрэглэгчийн итгэл (consumer confidence) зэргийн өөрчлөлтийн талаар огт авч үздэггүй. Хоёрдахь шалтгаан нь, энэ тодорхойлолтод улирлаарх өгөгдлийг ашигладаг учраас recession эхлэх болон дуусах үеийг нарийн тодорхойлоход хэцүү байдаг.

Уналт (Recession): BCDC тодорхойлолт

NBER (National Bureau of Economic Research)-ийн дэргэдэх BCDC (Business Cycle Dating Committee) буюу бизнесийн мөчлөгийн үргэлжлэх хугацааг тодорхойлох хороо уналт (recession) тохиолдсон тохиолдолд түүний олж мэдэх, илрүүлэх хамгийн оновчтой аргыг боловсруулдаг. Тус хороо нь ажил эрхлэлт, аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн, бодит орлого, бөөний болон жижиглэнгийн худалдаачидын борлуулалт зэрэг дээр үндэслэн эдийн засаг дахь худалдааны эргэлт (amount of business)-ийн үйл ажиллагааг тодорхойлдог. Тэд уналтыг (recession)-ийг бизнесийн үйл ажиллагаа суларч эхлэх үеэс эхлээд хүрч болох хамгийн доод цэгтээ хүрэх хүртэлх хугацааг хэлнэ гэж тодорхойлжээ. Бизнесийн үйл ажиллагаа эргээд өсч эхлэхэд түүнийн expansionary буюу өсөлтийн үе гэж нэрлэдэг. Энэ тодорхойлолтоор бол дундаж уналт 1 жилийн хугацаанд үргэлжилдэг гэжээ.

Хямрал (Depression)

1930-аад оны Их Хямралаас өмнө эдийн засгийн үйл ажиллагаа тийм хямралын хэмжэээнд хүртэл унасан тохиолдол байгаагүй. Уналт (Recession) гэдэг нэр томъёо нь 1910 болон 1913 онуудад тохиолдож байсан эдийн засгийн жижиг уналтуудын үеэс 1930-аад он хүртэл арай өөрөөр ойлгогдож байсан ба 1930-аад оноос уналт болон хямрал гэдэг нэр томъёонуудын ялгааны талаар яригдаж эхэлсэн. Depression буюу хямралын нийтээр хүлээн зөвшөөрөгддөг хамгийн энгийн тодорхойлолт бол уналт (Recession)-тай хэлбэрийн хувьд төстэй боловч арай удаан үргэлжилж бизнесийн үйл ажиллагаанд арай их хэмжээний уналт, гарзыг бий болгодог үзэгдэл юм гэжээ.

Уналт болон хямралын ялгаа

Тэхээр, одоо бид уналт болон хямралын ялгааг хэлж чадахаар боллоо. Уналт болон хямралын ялгааг тодорхойлж болох хамгийн гол зарчим бол ҮНО-ын өөрчлөлт дээр анхаарлаа хандуулах явдал юм. Хямрал гэдэг нь бодит ДНБ-ий уналт 10 хувиас дээш болох үзэгдэл. Харин уналт гэдэг нь бодит ДНБ-ий уналт 10 хувиас багаар унах үзэгдэл юм байна.

Энэ хэмжилтээр бол, АНУ-д 1937 оны тавдугаар сараас 1938 оны зургаадугаар сар хүртэл хямрал үргэлжилж байсан ба ДНБ нь 18,2 хувиар буурч байсан байна. Хэрвээ бид энэ аргыг хэрэглэвэл 1930-аад оны их хямралыг хоёр үед салгаж авч үзэх болно: эхнийх нь хэт хүчтэй хямрал буюу 1929 оны наймдугаар сараас 1933 оны гуравдугаар сарын хүртэл бодит ДНБ-ийн уналт бараг 33 хувьд хүрч байсан. Хоёрдох үе нь бага хүчтэй хямрал буюу 1937-38 онуудын үе юм. АНУ нь дайны үе дэхь хямралыг зогсоохоор юу ч хийж чадахгүй байсан. Өнгөрсөн 60 жилийн хугацаан дахь хамгийн том уналт бол 1973 оны 11-р сараас 1975 оны 3-р сарыг хүртэл үргэлжилсэн ба бодит ДНБ-ийн уналт 4,9 хувьд хүрч байсан.